Βιβλιοθήκες - Μέρος 3ο

Εθνική Βιβλιοθήκη, Βαλλιάνειο κτίριο

Η Εθνική Βιβλιοθήκη εν έτει 1880

Ο Εμμανουήλ Ροΐδης, μια από τις σπουδαιότερες φυσιογνωμίες στα ελληνικά γράμματα, διετέλεσε έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης από το 1880 έως το 1913. Όσοι τον γνώρισαν στη θέση αυτή μίλησαν και έγραψαν εντυπωσιασμένοι από τη μόρφωση, την αβρότητα των τρόπων και την εργατικότητά του. Ωστόσο, όταν ανέλαβε καθήκοντα, βρέθηκε μπροστά σε πολλές δυσάρεστες εκπλήξεις, κατανοώντας γιατί "ού μόνον δημοσιογράφοι, αλλά και υπουργοί, πρυτάνεις και έφοροι πολλάκις ωνόμασαν αυτή [τη βιβλιοθήκη] εν επισήμω εκθέσει εθνικόν αίσχος, σαπρίαν, σταύλον, σκελετόν, χάος και κυκεώνα". 

Πριν από το 1866, δεν υπήρχε στη βιβλιοθήκη ούτε ταξινόμηση, ούτε τάξη. Διαιρούνταν φυσικά σε τμήματα, αλλά οι τόμοι ήταν ανακατεμένοι, πεταμένοι από δω κι από κει, ενώ κανείς δεν ήξερε τι φυλάσσεται στην αποθήκη. Επρόκειτο για ένα "ακάθαρτο έλος", σημείωνε ο Ροΐδης, που παρέλαβε τη βιβλιοθήκη "ελεεινώς ηκρωτηριασμένη". Η ολοκλήρωση της απογραφής διαρκώς εκκρεμούσε, με αποτέλεσμα κανένας έφορος να μη γνωρίζει τι παραλαμβάνει από τον προκάτοχό του και τι οφείλει να παραδώσει στον διάδοχό του. Άλλωστε, ως τότε, για να αναλάβει κανείς αυτό το πόστο, δεν απαιτούνταν τόσο επιστημονικές γνώσεις όσο γνωριμίες:

Ως εν Ελβετία οικοδομούνται αι οικίαι, όπως ανθίστανται της χιόνος, εν Ολλανδία κατά της πλημμύρας και εν Μεξικώ κατά των εφόδων της ανεμοζάλης, ούτω και εν Ελλάδι, πρέπει να κατατάσσωνται αι βιβλιοθήκαι, όπως κάλλιον αντέχωσι κατά των εφόδων της πολιτικής.

Βασικό πρόβλημα της εθνικής μας βιβλιοθήκης ήταν ότι τα βιβλία της έκαναν φτερά. Όσες φορές κι αν τα μετρούσε, είχε απολέσει τα μισά από τα προικιά της. Ο Κουμανούδης, μάλιστα, κάθε φορά που έκανε μια δωρεά, σημείωνε πως αισθάνεται σαν να πετά τα βιβλία του στο πιθάρι των Δαναΐδων. Συγκεκριμένα, οι νόσοι από τις οποίες έπασχε η βιβλιοθήκη ήταν τρεις: η κατάχρηση του δανεισμού, η έλλειψη καταλόγου και η εξάρτηση από την πολιτική. 

Σε ό,τι αφορά την πρώτη περίπτωση, κάθε πρόσωπο με επιρροή και γνωριμίες μπορούσε να δανειστεί οτιδήποτε και μάλιστα με ασήμαντη αφορμή και επ' αόριστον. Αν, για παράδειγμα, το παιδί ενός βουλευτή ασθενούσε, η βιβλιοθήκη τού έστελνε μερικά σπάνια εικονογραφημένα βιβλία, και δεν τα ξανάβλεπε ποτέ. Έτσι, δεν μοιάζει καθόλου υπερβολικό το παράγγελμα:

Οσάκις ανήρ υψηλής περιωπής ζητεί παρ' υμών βιβλίον, το οποίον δεν επιθυμείτε να χάσετε, πρέπει ν' αποκρίνεσθε ευσεβάστως ότι δεν το έχετε. 

Όταν, πάλι, με βασιλικό διάταγμα επιτράπηκε η αποστολή βιβλίων μόνο σε καθηγητές, λογίους και υψηλόβαθμους δημοσίους υπαλλήλους, το αποτέλεσμα ήταν ο θησαυρός της Εθνικής Βιβλιοθήκης, αντί να κοσμεί ιδιωτικές βιβλιοθήκες, να βρίσκεται διασκορπισμένος σε γυμνάσια, πανεπιστήμια, ειρηνοδικεία, επαρχεία, στρατώνες και πάει λέγοντας. Γενικώς, "πας τις δικαιούται να λαμβάνη βιβλία και ουδείς υποχρεούται να αποδίδη". Κι αφού δεν υπήρχε και κατάλογος, άντε να βρεις τα απολεσθέντα.

Η τρίτη νόσος, πάντως, έμοιαζε ανίατη. Είκοσι τρία χρόνια έφορος, ο Ροΐδης ποτέ δεν συνάντησε τα τέκνα λογιών λογιών βουλευτών και υπουργών που οι γονείς τους τους είχαν εξασφαλίσει μια θέση στη βιβλιοθήκη, ελάμβαναν υψηλούς μισθούς, πλην όμως ουδέποτε εμφανίζονταν. Φαίνεται πως η Ελλάδα ήταν "κράτος πτωχόν με Βουλήν πλουσίαν". Ο έφορος, λοιπόν, αναγκαζόταν να στέλνει επιστολές, υπενθυμίζοντας πως:

Οι κύριοι βουλευταί έχουσιν ιδίαν βιβλιοθήκην και εις ταύτην πολύ μάλλον ή εις την Εθνικήν απόκειται να περιθάλπτη των κυρίων βουλευτών τους προστατευομένους και ν' αμείβη τας εκλογικάς αυτών εκδουλεύσεις, αφού μάλιστα χορηγούσιν αυτή εκ του προϋπολογισμού επταπλάσιον του παρεχομένου εις την ημετέραν προς αγοράν ποσόν, επταπλάσιον επίσης προς βιβλιοδεσίαν και τριπλάσιον των γραφικών εξόδων. Ανάρμοστον δε είναι εις αντιπροσώπους χριστιανικού έθνους να λησμονώσι εις τοιούτον βαθμόν το παράγγελμα: "Ο συ μισείς ετέρω μη ποιήσης". 

Θέλω να πιστεύω και ελπίζω πως θα έρθει καιρός που τα κείμενα του Ροΐδη θα πάψουν να είναι επίκαιρα και πως στο μέλλον θα διαβάζουμε τα ξεκαρδιστικά και τραγικότατα χρονογραφήματά του θαυμάζοντας τη λεπτή ειρωνεία της γραφής του, αλλά και αισθανόμενοι ευγνώμονες που επιτέλους κάτι μάθαμε απ' τα ατοπήματα του παρελθόντος. Πιθανότερο, βέβαια, μοιάζει διαβάζοντας τον Ροΐδη να παρηγοριόμαστε πως το κακό έχει τις ρίζες του στο παρελθόν και δεν αποτελεί ίδιον της εποχής μας. Αλλά, πάλι, ποτέ δεν ξέρεις. Η νέα βιβλιοθήκη, πάντως, είναι στολίδι για την πόλη και θα 'ταν ωραίο τέτοιοι χώροι πολιτισμού ν' αβγατίσουν και να πάψει πια να μας εκπλήσσει η ποιότητά τους. 

***

[1] Το κείμενο του Ροΐδη "Η Εθνική Βιλβλιοθήκη εν έτει 1880", πρωτοδημοσιεύτηκε το 1880 και κυκλοφόρησε το 1913 στη σειρά των Έργων του Εμμανουήλ Ροΐδη. Περιλαμβάνεται επίσης στη συλλογή Περί βιβλιοθηκών, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα. 

[2] Στις φωτογραφίες χώροι του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος όπου στεγάζεται η νέα Εθνική Βιβλιοθήκη. 

Βιβλιοθήκες - Μέρος 2ο

Λέγαμε λοιπόν την περασμένη φορά πόσο εχθρικές ήταν κάποτε για τον επισκέπτη οι βιβλιοθήκες. Είναι μια αλήθεια που δεν ισχύει φυσικά μόνο για τις βιβλιοθήκες της χώρας μας, αλλά για κάθε βιβλιοθήκη όπου γης και πατρίς (sic). Στο μυθιστόρημά του Η ωραία Ορτάνς, o Jacques Roubaud αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στις βιβλιοθήκες και αφηγείται με ξεκαρδιστικό τρόπο τις τεχνικές δίωξης που συνήθιζαν να εφαρμόζουν οι βιβλιοθηκάριοι στους υποφήφιους αναγνώστες. Η Βιβλιοθήκη μοιάζει με τεράστιο απρόσωπο ανθρωποφαγικό οργανισμό που θεωρεί τα βιβλία "ιδιοκτησία της, κλέος, αντίφερνα και θησαυρό". Τα ατενίζει, τα λατρεύει, τα θωπεύει ακατάπαυστα στη σκοτεινή σιωπή των πτερύγων της. Αμυντική στρατηγική της είναι να καθυστερεί όσο γίνεται περισσότερο τη στιγμή που πρέπει να εκθέσει τα βιβλία στο "ρυπογόνο μάτι των αδαών" αναγνωστών, που φυσικά έχουν στόχο να τα μουντζουρώσουν, να τα σχίσουν, να τα ζωγραφίσουν ή να τα κλέψουν. 

Σ' αυτή τη "βιβλιοθήκεια αυτοκρατορία", όπως την αποκαλεί ο Roubaud, μπορεί κανείς να βγάλει άκρη μόνο χάρη στη μακρά βάσανο, τη συνήθεια ή -το πιθανότερο- στη φιλία ενός βιβλιοθηκαρίου. 

Ας δεχθούμε ότι, ως εκ θαύματος, κατορθώνετε να βρείτε τα στοιχεία του βιβλίου που αναζητούσατε ή, απλούστατα, εγκαταλείποντας κάθε προσπάθεια εντοπισμού, παίρνετε στην απελπισία σας τα πρώτα που σας έπεσαν στα χέρια. Ότι συμπληρώνετε, ας πούμε, σωστά τα δελτία αίτησης για κάθε βιβλίο και τα αφήνετε στο κουτί που προορίζεται γι' αυτό τον σκοπό. Μολονότι έχασε την πρώτη αψιμαχία, δεν σημαίνει διόλου πως η Βιβλιοθήκη έχει ηττηθεί. 

Η Βιβλιοθήκη ακολουθεί τρεις διαφορετικές στρατηγικές εξόντωσης του επισκέπτη: την πλάνη, την αποτροπή και, σε ακραίες περιπτώσεις, το κλείσιμο μιας πτέρυγας. Στην πρώτη περίπτωση, το σωστό βιβλίο αποστέλλεται σε άλλον αναγνώστη, με αποτέλεσμα στους διαδρόμους της Βιβλιοθήκης (μιας ηρωίδας με χαρακτήρα πιο σατανικό κι απ' της Ορτάνς) να βλέπει κανείς απεγνωσμένους ερευνητές που ρίχνουν λοξές ματιές στον διπλανό τους και προσπαθούν να ανταλλάξουν βιβλία. Αν η τεχνική της πλάνης δεν έφερνε αποτελέσματα, ακολουθούσε η αποτροπή. Οι απαντήσεις του προσωπικού της Βιβλιοθήκης οδηγούσαν τους ερευνητές σε ακόμη μεγαλύτερη απελπισία:

Ο διανομέας των βιβλίων παρουσιάζεται με το καροτσάκι στη σειρά που κάθεστε. Δεν υπάρχει τίποτα για σας. Περνάει ακόμα μισή ώρα. Τότε σας επιστρέφουν το δελτίο παραγγελίας, συνήθως τσαλακωμένο, με την ένδειξη: "Λείπει από τη θέση του". Την άλλη μέρα ζητάτε πάλι το βιβλίο. Η απάντηση αυτή τη φορά είναι: "επανελέγξατε τα στοιχεία". Την τρίτη μέρα λαμβάνετε την απάντηση: "στο βιβλιοδετείο" και, τέλος, την τέταρτη, με μια εκλεπτυσμένη ωμότητα, την οποία απολαμβάνει κανείς σε όλο της το μεγαλείο: "σας χορηγήθηκε την..." και έπεται η ημερομηνία της πρώτης αίτησής σας. 

Αν καμία από τις δύο στρατηγικές που αναφέρθηκαν δεν φέρει αποτελέσματα, η Βιβλιοθήκη βάζει σε λειτουργία τα μεγάλα μέσα και πολύ απλά... κλείνει. Μπορεί να μην κλείσει ολόκληρη, αλλά κλείνει λίγο λίγο. Κι έτσι, κάθε φορά που ένας ενοχλητικός βιβλιοφάγος ψάχνει κάτι, έχει κλείσει το τμήμα από το οποίο κανονικά θα το προμηθευόταν. Αυτή η τακτική στρίμωξε ακόμη και την Ορτάνς, που είχε στείλει ένα μέλος της Ακαδημίας στο νοσοκομείο με νευρική κρίση. Το αποτέλεσμα λοιπόν ήταν...

Να κλείσει αιφνιδιαστικά, επ' αόριστον και χωρίς προειδοποίηση μια ολόκληρη πτέρυγα. Έτσι, τη Δευτέρα ήταν αποκλεισμένη η ποίηση, την Τρίτη τα μαθηματικά, την Τετάρτη τα βιβλία ιστορίας ναυσιπλοΐας ή τα μεταγενέστερα του 1863. 

Να μια απροσδόκητη επίθεση που θα πτοούσε και τον πιο πείσμονα εχθρό -ή μάλλον φίλο- της Βιβλιοθήκης. Βέβαια, μετά από έναν ολόκληρο χρόνο επίμονων επισκέψεων η Ορτάνς θα μάθει να εξουδετερώνει όλες της παγίδες της Βιβλιοθήκης. Αρχίζει μάλιστα να προκαλεί τον φθόνο των υπόλοιπων επισκεπτών, μιας και παρουσίαζε πρωτοφανές ποσοστό επιτυχίας στον δανεισμό και την απόκτηση των βιβλίων που την ενδιέφεραν. 

Οι Βιβλιοθήκες-τέρατα, λοιπόν, δεν αποτελούσαν χαρακτηριστικό της ελληνικής επικράτειας. Κάθε άλλο, θα έλεγα. Όσο για την Εθνική Βιβλιοθήκη, στην οποία θα είναι αφιερωμένο το τρίτο και τελευταίο μέρος του αφιερώματος, σήμερα για πρώτη φορά βάζει τα καλά της και δείχνει φιλικό και φιλόξενο πρόσωπο στον κόσμο. Όσοι είχαν διατελέσει έφοροι, όμως, έχουν πολλά ράμματα για τις γούνες της. Πρώτος και καλύτερος ένας από τους σημαντικότερους χρονογράφους και λογοτέχνες του 19ου αιώνα, ο αγαπημένος Εμμανουήλ Ροΐδης. 

***

[1] Η "Βιβλιοθήκη" αποτελεί κεφάλαιο από το μυθιστόρημα του Jacques Roubaud Η ωραία Ορτάνς.  Απόσπασμά του περιλαμβάνεται στη συλλογή Περί βιβλιοθηκών που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα. 

[2] Οι φωτογραφίες είναι της κυρίας που γράφει, από το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, όπου στεγάζεται το νέο κτίριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης.

Βιβλιοθήκες - Μέρος 1ο

"Black diamond", βιβλιοθήκη Κοπεγχάγης 

Στις 10 Μαρτίου του 1981 ο Ουμπέρτο Έκο εκφώνησε τον λόγο του "De bibliotheca", συμμετέχοντας στον εορτασμό των εικοσιπέντε χρόνων από την εγκατάσταση της Κοινοτικής Βιβλιοθήκης του Μιλάνου στο Palazza Sormani. Στην ομιλία του έθιξε πολλά ζητήματα που αφορούν τη λειτουργία των βιβλιοθηκών και αναρωτήθηκε: Τι εξυπηρετεί μια βιβλιοθήκη τελικά; Την αποθησαύριση των βιβλίων; Την αποθήκευση και διαφύλαξή τους από τη φθορά; Ή μήπως την ανάγνωση;

Στην έναρξη του λόγου του απαρίθμησε όλα τα χαρακτηριστικά που πρέπει να συγκεντρώνει μια κακή βιβλιοθήκη. Ας πούμε, σε μια τέτοια βιβλιοθήκη τα βιβλία απαγορεύεται να μεταφερθούν και τα φωτοτυπικά μηχανήματα απουσιάζουν εντελώς. Στην περίπτωση που υπάρχουν, η πρόσβαση σ΄ αυτά πρέπει οπωσδήποτε να είναι χρονοβόρα και κοπιαστική, ώστε -ει δυνατόν- ο αναγνώστης να μετανιώσει για την επιθυμία του να φωτοτυπήσει το οτιδήποτε. Επίσης: 

Βιβλιοθήκη Κοπεγχάγης

- Ο βιβλιοθηκάριος πρέπει να θεωρεί τον αναγνώστη εχθρό του, χασομέρη (άλλως θα πήγαινε να δουλέψει) και δυνάμει κλέφτη. 

- Το γραφείο πληροφοριών πρέπει να είναι απρόσιτο. 

- Ο δανεισμός πρέπει να αποθαρρύνεται. 

- Ο δανεισμός από βιβλιοθήκη σε βιβλιοθήκη πρέπει να είναι αδύνατος ή, εν πάση περιπτώσει, πρέπει να παίρνει μήνες. Οπωσδήποτε είναι προτιμότερο να μη γνωρίζει κανείς τι υπάρχει στις άλλες βιβλιοθήκες.

- Συνεπεία όλων αυτών, οι κλοπές πρέπει να είναι ευκολότατες.

- Τα ωράρια πρέπει να συμπίπτουν επακριβώς με τα ωράρια εργασίας. 

- Δεν επιτρέπεται να κινηθείς στο εσωτερικό της βιβλιοθήκης και πολύ λιγότερο να βγεις έξω να τονωθείς κάπως, χωρίς προηγουμένως να επιστρέψεις τα βιβλία που έχεις πάρει, ούτως ώστε να πρέπει να τα  ξαναζητήσεις αφού πιεις τον καφέ σου.

- Αν είναι δυνατό, να μην υπάρχουν καθόλου τουαλέτες.

Όλα αυτά τα εξωπραγματικά είναι σίγουρα γνώριμα σε όσους είχαμε κάποτε επιχειρήσει να επισκεφτούμε μια βιβλιοθήκη και φύγαμε τελικά με την ουρά στα σκέλια, σαν μαλωμένα κουτάβια. Η βιβλιοθήκη ήταν χώρος  που γεννούσε στον επισκέπτη δέος, αλλά του έκοβε τα φτερά σε οτιδήποτε ήθελε να κάνει. Τουλάχιστον αυτό ίσχυε πριν από μερικά χρόνια για τις βιβλιοθήκες της Αθήνας. Για άλλες πόλεις της Ελλάδας δε γνωρίζω τι γίνεται, αν και η βιβλιοθήκη της Αλεξανδρούπολης που επισκέφτηκα πέρυσι είναι πια ανακαινισμένη και φιλικότατη, ενώ εξαιρετικά σχόλια ακούγονται για την πρότυπη βιβλιοθήκη της Βέροιας. Η Εθνική Βιβλιοθήκη, πάντως, που αποτελούσε και αποτελεί κόσμημα για το κέντρο της Αθήνας -εννοώ αρχιτεκτονικά-, όσο στεγαζόταν στο Βαλλιάνειο κτίριο, ήταν εχθρική για τον επισκέπτη. Θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον να δούμε πόσοι είχαν βγάλει κάρτα μέλους και τελικά δεν την χρησιμοποίησαν παρά μόνο μία ή καμία φορά. 

Ο Έκο στο κείμενο της ομιλίας του συγκρίνει δυο αγαπημένες του βιβλιοθήκες: τη βιβλιοθήκη του πανεπιστημίου Γέιλ και τη βιβλιοθήκη του Τορόντο. Η πρώτη είναι παλαιού τύπου, κυριαρχεί το γνωστό υποβλητικό ημίφως, ο αναγνώστης δεν έχει φυσικά πρόσβαση στα βιβλιοστάσια και οι κανόνες λειτουργίας είναι ιδιαίτερα αυστηροί. Αντίθετα, η βιβλιοθήκη του Τορόντο είναι ολόφωτη,  δίνει στον επισκέπτη τη δυνατότητα να περιηγηθεί, να διαβάσει, να φωτοτυπήσει και να δανειστεί εύκολα:

Ο ερευνητής μπορεί να περιφέρεται περιεργαζόμενος τα βιβλία στα ράφια, να παίρνει αυτά που θέλει κι ύστερα να πηγαίνει σε μια αίθουσα με ωραιότατες πολυθρόνες, όπου κάθεται και διαβάζει. 

Οι βιβλιοθήκες για χρόνια απευθύνονταν σε αναγνώστες που γνώριζαν ακριβώς τον τίτλο και το περιεχόμενο του βιβλίου που αναζητούσαν και δεν έδιναν ποτέ τη δυνατότητα σε κάποιον να ανακαλύψει ένα σπάνιο βιβλίο ή ένα βιβλίο του οποίου την ύπαρξη δεν είχε καν υποψιαστεί, περιπλανώμενος στους χώρους τους. Είναι αλήθεια πως μόνο η ελεύθερη πρόσβαση στα ράφια μπορεί να μετατρέψει την επίσκεψη στη βιβλιοθήκη σε πραγματική περιπέτεια. Διαφορετικά, θα έχουμε βιβλιοθήκες "φρουρημένες από κέρβερους που εχθρεύονται τον χρήστη και αναζητούν τρόπο να μην του δώσουν το βιβλίο", δηλαδή βιβλιοθήκες άδειες από επισκέπτες. 

Έπρεπε να φτάσουμε στον 21ο αιώνα για δούμε βιβλιοθήκες στα μέτρα του καθημερινού ανθρώπου και όχι του ειδικευμένου και εξαιρετικά ενημερωμένου επιστήμονα. Βιβλιοθήκες όπου τα βιβλία δεν θα προστατεύονται μόνο, αλλά και θα διαβάζονται. Στο κείμενο της Ουνέσκο για τη λειτουργία των βιβλιοθηκών αναφέρεται ξεκάθαρα πως το κτίριο της βιβλιοθήκης πρέπει να είναι σε σημείο κεντρικό, να παρέχει εύκολη πρόσβαση σε άτομα με ειδικές ανάγκες, να είναι ανοιχτό σε ωράρια φιλικά για το κοινό, να είναι ευχάριστο στην όψη, άνετο και φιλόξενο: 

Η βιβλιοθήκη οφείλει να είναι εύκολα προσιτή και οι πόρτες της πρέπει να είναι διάπλατα ανοιχτές σε όλα τα μέλη της κοινότητας που θα μπορούν να τη χρησιμοποιούν ελεύθερα, ανεξάρτητα από χρώμα, εθνικότητα, ηλικία, φύλο, θρησκεία, γλώσσα, κοινωνική κατάσταση και μορφωτικό επίπεδο".

Βιβλιοθήκη Κοπεγχάγης

Δεν έχω επισκεφτεί πολλές βιβλιοθήκες του εξωτερικού, αλλά σε ένα ταξίδι μου στη Δανία με είχε εντυπωσιάσει το ότι το σημείο της Κοπεγχάγης που συγκέντρωνε περισσότερο νέο κόσμο, φοιτητές, σπουδαστές, μαθητές που διάβαζαν, συζητούσαν, μοιράζονταν το φαγητό τους και έπιναν καφέ ήταν η βιβλιοθήκη της πόλης. Ένα πραγματικό διαμάντι (το μαύρο διαμάντι, όπως λέγεται) που συνδυάζει με ιδανικό τρόπο το παλιό με το καινούργιο, καλωσορίζει τον επισκέπτη και του επιτρέπει να περιηγηθεί παντού. 

Σήμερα για πρώτη φορά στα χρονικά έχουμε στην Αθήνα μια τέτοια βιβλιοθήκη που, παρά τις όποιες επιφυλάξεις για το σημείο, τον χορηγό κλπ., μικροί και μεγάλοι παραδέχονται πως είναι χάρμα οφθαλμών. Ο Μπόρχες έγραφε πως η βιβλιοθήκη αποτελεί ένα πρότυπο σύμπαντος. Αν θέλουμε να φανταστούμε το σύμπαν όμορφο, πρέπει να το πλάσουμε στα μέτρα του ανθρώπου, συμπλήρωνε ο Έκο. 

Στα μέτρα του ανθρώπου σημαίνει ακόμα και χαρούμενο, ακόμα και με τη δυνατότητα του καπουτσίνο, ακόμα και με τη δυνατότητα να καθίσουν κάποιο απόγευμα δυο φοιτητές στον καναπέ και δεν λέω να παραδοθούν σε τρομερούς εναγκαλισμούς, αλλά να ερωτοτροπήσουν λιγάκι στη βιβλιοθήκη καθώς παίρνουν και ξαναβάζουν στα ράφια κάποια βιβλία επιστημονικού ενδιαφέροντος. Μ' ένα λόγο, μια βιβλιοθήκη στην οποία επιθυμεί κανείς να πάει και που μετατρέπεται σταδιακά σε μια μεγάλη μηχανή για τον ελεύθερο χρόνο. 

Αυτό που απομένει τώρα είναι να φανταστούμε ένα σχολείο που θα διδάσκει στους μαθητές πώς να χρησιμοποιούν μια βιβλιοθήκη, πώς να χειρίζονται ένα μηχάνημα προβολής μικροφίλμ ή έναν κατάλογο, πώς να αναζητούν ηλεκτρονικά το υλικό που τους ενδιαφέρει, πώς να αυτοεξυπηρετούνται στον χώρο, πώς να επικοινωνούν και να συνεργάζονται με τους υπαλλήλους, πώς να αντιμετωπίσουν όσους τους ειρωνευτούν ή τους αποθαρρύνουν και κυρίως πώς να σέβονται τον κόπο του καθενός που βρίσκεται εκεί για να τους εξυπηρετήσει. 

***

[1] Το κείμενο του Έκο υπάρχει στη συλλογή Περί βιβλιοθηκών που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα. 

[2] Οι φωτογραφίες του μαύρου διαμαντιού της Κοπεγχάγης τραβήχτηκαν ένα παγωμένο χριστουγεννιάτικο απόγευμα του 2015. 

Οδοιπορικό στη Θράκη: για αναγνώστες και βιβλιόφιλους

Ο φάρος της Αλεξανδρούπολης

Ένα οδοιπορικό στη Θράκη στα μέσα του Μάρτη είναι ό,τι πρέπει για να καταλάβει κανείς τις δυσκολίες της ζωής στη Βόρεια Ελλάδα. Αφήνεις την ανοιξιάτικη Αθήνα, τις ηλιόλουστες γειτονιές που μοσχοβολούν από τα άνθη της νερατζιάς, τις γλυκές νύχτες και τα ελαφρά ρούχα, και καταλαβαίνεις πως αυτή η διαδρομή 700 χιλιομέτρων δε διασχίζει μόνο τον χώρο, αλλά και τον χρόνο. Όσο προχωράς βορειότερα, επιστρέφεις στον χειμώνα.

Πελαργοί στο Σουφλί

Στην Ξάνθη, οι καταιγίδες δε σταματούσαν παρά για λίγα μόνο λεπτά. Στο Δέλτα του Έβρου, οι βαρκάρηδες είχαν δέσει τις βάρκες τους και δεν το κουνούσαν ρούπι λόγω του αέρα. Στις όχθες του Άρδα, τα πόδια όποιου τολμούσε να αποπειραθεί έναν περίπατο στην παγωνιά βούλιαζαν στη λάσπη. Στο δάσος της Δαδιάς, τα πουλάκια και οι μαυρόγυπες δεν πλησίαζαν από το κρύο... Μόνο λίγοι πελαργοί στο Σουφλί και την Ορεστιάδα είχαν χτίσει τις φωλιές τους πάνω στις κολώνες της ΔΕΗ και, κουλουριασμένοι ο ένας πλάι στον άλλο, αντιμετώπιζαν μ' αγκαλιές την κακοκαιρία. Οπότε, το τριήμερο δεν προσφερόταν για φυσιολατρικές δραστηριότητες και εξορμήσεις. Η αρχιτεκτονική των πόλεων όμως -που σφύζουν από φοιτητές-, η παλιά πόλη της Ξάνθης, ο τούρκικος μαχαλάς στην Κομοτηνή, τα χιονισμένα Πομακοχώρια, αποζημιώνουν και τον πιο κακομαθημένο επισκέπτη.

Όταν κι αυτά τελειώσουν, για άλλη μια φορά σκέφτεσαι: ευτυχώς που υπάρχει το διάβασμα. Από αυτή την άποψη, η Αλεξανδρούπουλη ήταν η πιο ευχάριστη έκπληξη της εκδρομής. Μια φοιτητούπολη που βλέπει τη θάλασσα και κρύβει πάμπολλες εκπλήξεις για τους φίλους της (ανά)γνωσης. 

La maison d' Antoinette

Στο κέντρο της πόλης, ένα μικρό ξύλινο σπιτάκι που θυμίζει σαλέ, και θα ταίριαζε περισσότερο σε ορεινό χωριό παρά σε παραθαλάσσια πόλη, είναι το πρώτο πράγμα που κινεί το ενδιαφέρον ενός περίεργου επισκέπτη. Πρόκειται για το σπίτι της Αντουανέττας ("La maison d' Antoinette"), που στεγάζει σήμερα τον Σύλλογο Ελληνογαλλικής Φιλίας Αλεξανδρούπολης. Το σπιτάκι δώρισε στην πόλη η Αντουανέττα Δεμτσάν (1918-2002), που υπήρξε η πρώτη δασκάλα γαλλικής γλώσσας στην Αλεξανδρούπολη. Ο χώρος δωρίστηκε στον Δήμο με διαθήκη, αλλά και με την προϋπόθεση να λειτουργήσει ως κέντρο ανάπτυξης γλωσσών και πολιτισμών ή ως δανειστική βιβλιοθήκη. Σήμερα είναι και τα δυο. "Ο Σύλλογος έχει ως στόχο την ανάπτυξη της ελληνογαλλικής φιλίας, καθώς και την προώθηση της γαλλικής γλώσσας και του γαλλικού πολιτισμού μέσα από πολιτιστικές εκδηλώσεις, εκπαιδευτικές δραστηριότητες και προγράμματα. Συχνά συνεργάζεται με άλλους δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς της ευρύτερης περιοχής, με σκοπό το άνοιγμα στην κοινωνία. Κάποιες δραστηριότητές του στηρίζει η γαλλική πρεσβεία και το γαλλικό προξενείο Θεσσαλονίκης".

La maison d' Antoinette

Συγκεντρώθηκαν 3000 τίτλοι βιβλίων με τη βοήθεια της εταιρείας  «Φίλοι χωρίς σύνορα» που εδρεύει στη Γαλλία, ενώ 1000 βιβλία προσφέρθηκαν και από τη Νομαρχία της Νορμανδίας. Μια Γαλλίδα βιβλιοθηκονόμος ανέλαβε την αρχειοθέτηση των βιβλίων, ώστε η βιβλιοθήκη να λειτουργήσει ως δανειστική. Δεν πρόκειται, λοιπόν, για ένα κοινό φροντιστήριο. Άλλωστε, οι εργαζόμενοι στον χώρο είναι είτε φοιτητές είτε διορισμένοι καθηγητές και καθηγήτριες που στόχο έχουν να μεταφέρουν λίγο γαλλικό άρωμα στην εβρίτικη πόλη και να προωθήσουν τη γαλλομάθεια. Οργανώνουν σεμινάρια και συνέδρια, παρουσιάσεις βιβλίων, "γιορτές κρέπας" και πολλά πολλά άλλα. Εγώ πέτυχα την παρουσίαση ενός εκπαιδευτικού βιβλίου με πολλά επιτραπέζια παιχνίδια για μικράκια.  Να πω πάντως πως τα ράφια με τα εικονογραφημένα βιβλία και τα εφηβικά μυθιστορήματα ήταν πολύ πλούσια, ενώ στους τοίχους μπορούσε κανείς να διαβάσει φράσεις από σπουδαία κλασικά μυθιστορήματα. 

Δημοτική Βιβλιοθήκη

Πέρα από το σπίτι της Αντουανέττας, η Αλεξανδρούπολη έχει και μια υποδειγματική Δημοτική Βιβλιοθήκη που προσελκύει αρκετούς νέους της περιοχής, λόγω του φιλικού προσωπικού και της αισθητικής του χώρου. Η βιβλιοθήκη στεγάζεται στο παλιό "Καπνομάγαζο" του Δεδέαγατς που χτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και αργότερα λειτούργησε ως Εκπαιδευτήριο. Το κτίριο χρησιμοποιήθηκε με πολλούς τρόπους: στέγη για τους πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη το 1922, χώρος επεξεργασίας και εμπορίας καπνού από τη γαλλική εταιρεία "Compagnie Generale de Tabac" το 1924, φυλακή στη περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου, αποθήκη αγροτικών προϊόντων από το 1950, βιβλιοθήκη από το 2016 και μετά. Το κτίσμα είναι πέτρινο, τα γυάλινα χωρίσματα κάνουν τον χώρο να φαντάζει μεγάλος και φωτεινός, ενώ στο υπόγειο λειτουργεί ένα καφενεδάκι όπου ακούγεται ωραία μουσική και φιλοξενείται περιοδικός και τοπικός τύπος. 

Καφέ στο υπόγειο της Δημοτικής Βιβλιοθήκης

Καφέ "Kafka"

Για όσους αγαπούν την ατμοσφαιρική μουσική και το διάβασμα, υπάρχει επίσης και το καφέ "Kafka", που μου έκανε εντύπωση όχι τόσο για την ποικιλία των τίτλων -πόση μπορεί να είναι άλλωστε σ' ένα μικρό καφεβιβλιοπωλείο και μάλιστα μιας επαρχιακής πόλης- όσο για τις επιλογές του υλικού και τα προτεινόμενα λευκώματα στα τραπεζάκια. Μεταξύ άλλων, εντόπισα το λεύκωμα για τη ζωγραφική του Νικολάου Δραγούμη και ένα βιβλίο για το ζωγραφικό έργο του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Στα ράφια των παιδικών και εικονογραφημένων είδα βιβλία του αγαπημένου μου Αντώνη Παπαθεοδούλου, και μια προτίμηση σε ξεχωριστούς εικονογράφους που έχουμε φιλοξενήσει ή πρόκειται σύντομα να φιλοξενήσουμε στο ιστολόγιο, όπως η Φωτεινή Τίκκου, η Ίρις Σαμαρτζή, ο Wolf Erlbruch, η Beatrice Alemagna και άλλοι. Την καλαισθησία της οικοδέσποινας τόσο στο βιβλίο όσο και στη μουσική, τις μυρουδιές, τα ροφήματα, νομίζω θα τη ζήλευαν πολλοί χώροι της Αθήνας. 

Εθνολογικό Μουσείο

Τελευταίος σταθμός σ' αυτή τη βόλτα ήταν το Εθνολογικό Μουσείο, που μπορεί να κρατήσει για ώρες το ενδιαφέρον οποιουδήποτε ασχολείται με τη λαογραφία, και ειδικότερα την παραδοσιακή ενδυμασία, το ύφασμα, την κοπτική και ραπτική τέχνη. Εκεί επίσης λειτουργεί ένα συμπαθέστατο καφενεδάκι που μοιράζεται τον ίδιο χώρο με το πωλητήριο του μουσείου.  
Η Αλεξανδρούπολη είναι όμορφη πόλη για να περάσει κανείς ένα τριήμερο. Και πολύ δύσκολη πόλη για να ζεις. Φυσάει απ΄το ποτάμι, φυσάει από τη θάλασσα, ο αέρας είναι παγωμένος, η υγρασία σού τρυπά τα κόκαλα. Όταν ο άνεμος είναι νοτιάς, η φουρτούνα σε μελαγχολεί σχεδόν ανεπανόρθωτα. Η θέρμανση καίει όλη μέρα, τα ρούχα δε στεγνώνουν ποτέ... 
Οι ανθισμένες μανόλιες στους δρόμους δίνουν λίγο χρώμα σ' αυτή την τόσο μουντή και ταυτόχρονα τόσο πολύχρωμη πόλη και σου θυμίζουν πως κάπου είναι Άνοιξη. 

***

Μια βιβλιοθήκη πεθαίνει στο Λαύριο

  

Πάντοτε φανταζόμουν τον παράδεισο σαν ένα είδος βιβλιοθήκης.

Χόρχε Λουί Μπόρχες 

Εν έτει 2000, το Υπουργείο Παιδείας αποφάσισε να στηρίξει ένα νέο θεσμό στην εκπαίδευση: τις σχολικές βιβλιοθήκες. Όχι ότι δεν υπήρχαν σχολικές βιβλιοθήκες μέχρι τότε. Υπήρχαν, αλλά υπολειτουργούσαν ή λειτουργούσαν στοιχειωδώς, και πάντοτε εθελοντικά, χάρη σε μεμονωμένες πρωτοβουλίες ρομαντικών εκπαιδευτικών. Τα βιβλία συνήθως τα χάριζαν μαθητές και γονείς στο τέλος της σχολικής χρονιάς και κάπως έτσι κουτσά στραβά εμπλουτιζόταν η βιβλιοθήκη. Σε ελάχιστες περιπτώσεις γίνονταν και δωρεές από Δήμους ή από τράπεζες και άλλους φορείς. Εκπαιδευτικοί που είχαν λίγες γνώσεις βιβλιοθηκονομίας τις οργάνωναν όπως μπορούσαν και οι μαθητές δανείζονταν βιβλία στα διαλείμματα. 

Αυτά μέχρι το 2000. Εκείνη τη χρονιά, δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα οι "500 Σχολικές Βιβλιοθήκες ΕΠΕΑΕΚ". Τα κριτήρια ήταν τα εξής: ελεύθερος χώρος συγκεκριμένων τετραγωνικών μέτρων σε κάθε σχολείο -δηλαδή μια ευρύχωρη αίθουσα που θα μπορούσε να στεγάσει τη βιβλιοθήκη-,  ένας εκπαιδευτικός, συνήθως φιλόλογος, αλλά όχι απαραίτητα, που θα επιμορφωνόταν κατάλληλα, θα έπαιρνε την αντίστοιχη απόσπαση και θα απασχολούνταν όλο το ωράριό του εκεί, και ένας διευθυντής με όραμα, που θα είχε όλη την καλή διάθεση να στηρίξει την προσπάθεια. Όπου πληρούνταν οι προϋποθέσεις αυτές έγινε η βιβλιοθήκη, και το πρόγραμμα δώρισε έναν ικανοποιητικό αριθμό βιβλίων. 

Και εδώ υπάρχει μια ιδιαιτερότητα. Τα βιβλία δεν ήταν αυτά που συνήθως έβρισκε κανείς σε μια σχολική βιβλιοθήκη, δηλαδή παιδικά και εφηβικά μυθιστορήματα μόνο. Περιλάμβανε τίτλους σε κατηγορίες όπως: ξενόγλωσση και ελληνική λογοτεχνία (μυθιστόρημα και διήγημα), ξενόγλωσση και ελληνική ποίηση, ιστορία, γλωσσολογία, λαογραφία, ιστορία και θεωρία της λογοτεχνίας, τέχνη κ.ά. Επίσης, τα βιβλία δεν απευθύνονταν μόνο στους μαθητές, αλλά και στους εκπαιδευτικούς. 

Ο εκπαιδευτικός που απασχολούνταν στη βιβλιοθήκη δεν ήταν ένας απλός υπάλληλος που συμπλήρωνε το βιβλίο δανεισμού και φρόντιζε ώστε τα παιδιά να επιστρέψουν τα βιβλία μέχρι τη λήξη του σχολικού έτους. Κάθε άλλο. Σ' αυτές τις βιβλιοθήκες οι εκπαιδευτικοί βοηθούσαν και κατηύθυναν τους μαθητές στις ερευνητικές τους εργασίες, οργάνωναν πολιτιστικά προγράμματα, καλούσαν συγγραφείς να μιλήσουν με τα παιδιά για το έργο τους, έκαναν προβολές για το μάθημα της ιστορίας, παράγγελναν μουσειοκατασκευές και τις παρουσίαζαν, και πολλά πολλά άλλα. 

Οι στόχοι του προγράμματος διατυπώθηκαν επίσημα από το Υπουργείο ως εξής:

  

Το έργο, άμεσα, απευθύνεται σε μαθητές και καθηγητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Έμμεσα όμως ωφελεί και την ευρύτερη κοινότητα στην οποία εντάσσεται η σχολική βιβλιοθήκη. Με τον θεσμό των σχολικών βιβλιοθηκών στηρίζεται η παιδεία και ενισχύεται η εκπαίδευση με καινοτόμο τρόπο για τα ελληνικά δεδομένα, πέρα από το πλαίσιο της παραδοσιακής διδασκαλίας.

Το άτομο ενθαρρύνεται ώστε να μην μένει μόνο στα παραδοσιακά εγχειρίδια αλλά να αναζητάει την πληροφορία και σε άλλες πηγές. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην σύγχρονη κοινωνία της γνώσης και της πληροφορίας να εξοικειώνονται οι μαθητές με την πληροφοριακή διαδικασία σε όλες τις φάσεις της καθημερινής τους ζωής και όχι μόνο στα πλαίσια της εκπαίδευσης.

Προοδευτικά, η σχολική βιβλιοθήκη εξελίσσεται σε σημαντικό κομμάτι της νέας εκπαιδευτικής πραγματικότητας, ξεφεύγοντας από την παραδοσιακή λειτουργία της δανειστικής σχολικής βιβλιοθήκης και παίρνοντας έναν νέο, σημαντικό ρόλο, συμπληρωματικό και ενισχυτικό της διδασκαλίας μέσα στην τάξη.

Τέτοιες βιβλιοθήκες υπήρχαν διασκορπισμένες σε όλη την Ελλάδα. Από την Ικαρία και την Κρήτη μέχρι τον Έβρο. Όπου υπήρχε μια τέτοια βιβλιοθήκη, διαπιστώθηκε αύξηση της "φιλαναγνωσίας" των μαθητών. Υπήρχαν δε πόλεις όπου, ελλείψει δημοτικής, η σχολική βιβλιοθήκη δάνειζε βιβλία σε δημότες και όχι μόνο στα μέλη της σχολικής κοινότητας. Έτσι, το σχολείο έγινε ένας χώρος ανοιχτός στην τοπική κοινωνία. Τα παιδιά μπορούσαν να αποσχολούνται δημιουργικά κατά τη διάρκεια των διαλειμμάτων ή στα κενά τους, παίζοντας σκάκι, διάφορα επιτραπέζια παιχνίδια, ξεφυλλίζοντας λευκώματα ή σερφάροντας στο διαδίκτυο, πάντοτε με τη βοήθεια και την επίβλεψη του εκπαιδευτικού που κρατούσε τη βιβλιοθήκη. Ο "βιβλιοθηκονόμος" δε, ανέπτυσσε συνήθως με τα παιδιά μια διαφορετική σχέση, καθώς δεν εμπλεκόταν καθόλου στη διδασκαλία ή την αξιολόγησή τους, παρά τα υποδεχόταν σ' ένα χώρο που ήταν αποκλειστικά δικός τους.

Μια τέτοια βιβλιοθήκη, που λειτουργούσε τουλάχιστον υποδειγματικά, ήταν και η σχολική βιβλιοθήκη του 1ου Γυμνασίου Λαυρίου. Σε μια ούτως ή άλλως υποβαθμισμένη μετά την αποβιομηχανοποίησή της πόλη, λειτουργούσαν κάποτε τρεις βιβλιοθήκες: Η Δημοτική, που έκλεισε για να γίνει το ΚΕΠ (τα βιβλία της σήμερα έχουν καταχωνιαστεί σ' ένα υπόγειο και τα τρώει η υγρασία). Η Εφηβική, που έκλεισε κι αυτή, αφήνοντας άνεργους τρεις υπαλλήλους. Και η Σχολική, που έκλεισε επίσης το 2011, στο πλαίσιο μιας πολιτικής "εξορθολογισμού" του ωραρίου των καθηγητών, που ήθελε οι αποσπασμένοι στις βιβλιοθήκες εκπαιδευτικοί να επιστρέψουν στις τάξεις. Ένας χώρος που άλλοτε έσφυζε από ζωή, που ήταν επισκέψιμος πολλές φορές και μετά το πέρας των μαθημάτων, που συχνά τον επισκέπτονταν παλιοί μαθητές, σημερινοί φοιτητές, ή εκπαιδευτικοί από γειτονικά σχολεία, σήμερα ρημάζει.

Τελικά βγήκε μια εγκύκλιος σύμφωνα με την οποία, αν κάποιο σχολείο έχει μια τέτοια βιβλιοθήκη και ένας εκπαιδευτικός πρέπει να συμπληρώσει το ωράριό του, μπορεί να λειτουργεί η βιβλιοθήκη από 2 έως 6 ώρες την εβδομάδα. Σε πολύ λίγες περιπτώσεις εφαρμόστηκε. Αλλού δεν υπήρχε ο εκπαιδευτικός, αλλού ο διευθυντής δεν ήθελε άλλον έναν μπελά στο κεφάλι του. 

Η Σχολική Βιβλιοθήκη του 1ου Γυμνασίου Λαυρίου είναι ένας θησαυρός. Δε θα τον ανακαλύψει κανένας μαθητής. Φέτος βάψανε την πόρτα. Μια βαμμένη πόρτα που δεν ανοίγει ποτέ.