Παρασκευή, 7 Μαΐου 2021

Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά


Humpty Dumpty sat on a wall
Humpty Dumpty had a great fall
All the king's horses and all the king's men
Couldn't put Humpty together again

Έχουν γραφτεί χιλιάδες πράγματα για τον Humpty Dumpty -τον πιο γνωστό ήρωα παιδικού τραγουδιού στον αγγλόφωνο κόσμο. Και είναι ενδιαφέρον που η φράση " All the kings' men" υπάρχει σ' αυτό το αθώο τραγουδάκι, που μιλά για έναν ανθρωπάκο με μορφή αυγού, που πέφτει από έναν ψηλό τοίχο και μετά τη μεγαλειώδη πτώση του κανείς δεν μπορεί να τον επανασυναρμολογήσει.

Είναι κι αυτό ένα από τα θέματα στο μυθιστόρημα του Γουόρεν "Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά": η πτώση.  Μια πτώση γραμμένη και σκηνοθετημένη αριστουργηματικά, όπως μονάχα  στις σαιξπηρικές τραγωδίες την έχουμε παρακολουθήσει, όπως μονάχα ο άνθρωπος που φλερτάρει με την εξουσία μπορεί να τη βιώσει.

Ο Γουόρεν γράφει ένα πολιτικό βιβλίο -ή μάλλον, ένα βιβλίο για την Πολιτική- και μιλά για όσα κατά καιρούς μας απασχολούν ως αναγνώστες και πολιτικά όντα: τα ασαφή όρια ανάμεσα στο καλό και το κακό, τους σκοπούς και τα μέσα, τον ηγέτη λαϊκής καταγωγής και τον λαϊκιστή, τη γλώσσα της αλήθειας και τη γλώσσα της εξουσίας, τη σκευή και την κατασκευή του ήρωα.

Και όλα αυτά μέσα από τη διήγηση ενός αφηγητή που όσο κι αν προσπαθεί να παραμείνει αποστασιοποιημένος, μετεωρίζεται διαρκώς ανάμεσα στον θαυμασμό και την απέχθεια για το αντικείμενο παρατήρησής του. 

Πάντως θα περάσει πολύς καιρός για να γίνει αυτό, τώρα όπου να 'ναι θα αφήσουμε το σπίτι για να επιστρέψουμε στον σπασμό του κόσμου, έξω από την ιστορία, για να μπούμε ξανά στην Ιστορία και ν' αναλάβουμε τη φοβερή ευθύνη του Χρόνου.

"All the king's men" (1949) 

Δυο δυνατοί χαρακτήρες, ο Γουίλι Σταρκ, κυβερνήτης μιας πολιτείας του αμερικανικού Νότου και ο Τζακ Μπέρντεν, δημοσιογράφος που παρακολουθεί την άνοδο του πολιτικού αστέρα και συμβάλλει σ' αυτή, ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλο για τον πρωταγωνιστικό ρόλο και μοιράζονται μια πορεία κοινή. 

Η άδεια καρέκλα του εξωφύλλου υποδηλώνει με τον καλύτερο τρόπο πως η ηγεσία μπορεί εύκολα να αποδειχτεί μια χίμαιρα. Σου κάθεται τη στιγμή που έχεις χάσει όλα τα άλλα. Ή μάλλον σου κάθεται ακριβώς γι' αυτό. 

Η δημιουργία του ανθρώπου, για τον οποίο ο Θεός με την πρόγνωσή Του ήξερε ότι επέπρωτο να αμαρτήσει, είναι ο τρομερός δείκτης της παντοδυναμίας Του. Διότι είναι αμελητέα και ανάξια ευκολία για την Τελείωση το να δημιουργήσει απλώς το τέλειο. Κάτι τέτοιο,  ας είμαστε ειλικρινείς, δεν θα ήταν δημιουργία, αλλά προέκταση. 

Ο Γουίλι Σταρκ, παιδί αγροτικής οικογένειας, ξενυχτά στο φτωχικό πατρικό του σπίτι διαβάζοντας νομικά βιβλία. Το όραμα για έναν κόσμο λιγότερο ταξικό και άδικο, για μια ζωή καλύτερη από τη ζωή των Αμερικανών που ζουν στις φτωχές πολιτείες του Νότου λίγο μετά το κραχ του 1929, αλλά και η βοήθεια ενός σκανδάλου που θα οδηγήσει στον θάνατο δεκάδες μικρά παιδιά, γεννούν στον Γουίλι τη φιλοδοξία να γίνει δικηγόρος και αργότερα να κυβερνήσει έναν τόπο γεμάτο καλύβες και λασπότοπους, που όπως κάθε τέτοιος τόπος, περιμένει σωτήρες. Ο γάμος, η απόκτηση ενός μοναχογιού, ο πατέρας, το γέρικο πιστό σκυλί συμπληρώνουν λίγο λίγο τις ψηφίδες της οικογενειακής φωτογραφίας που εγγυάται τη νίκη.  

Ο Τζακ αφηγούμενος την άνοδο του Γουίλι στην εξουσία, κάνει αναδρομές σε αθώες κι ανέμελες στιγμές των παιδικών του χρόνων και λίγο λίγο αποκαλύπτει τον δικό του ρόλο σ' αυτό τον φαύλο κύκλο δωροδοκιών και προδοσίας, σ' αυτό το παιχνίδι διαφθοράς που μετατρέπει και τον καθαρότερο άνθρωπο σε αναρριχητικό τρωκτικό. 

Η πολιτική είναι η δράση και κάθε λογής δράση δεν είναι παρά μια ατέλεια στη τελειότητα της αδράνειας, που είναι η ειρήνη ακριβώς, όπως η ύπαρξη δεν είναι παρά μια ατέλεια στην τελειότητα της ανυπαρξίας που είναι ο Θεός. 

Η ιστορία του Γουίλι Σταρκ, η ιστορία του Τζακ Μπέρντεν, η ιστορία της Αμερικής του μεσοπολέμου, η ιστορία του ανθρώπου που ξεκινά με τις καλύτερες προθέσεις για να πρωταγωνιστήσει σε ένα τραγικό παιχνίδι εκβιασμών που μοιάζει αναπόφευκτο και μας καλεί να επανατοποθετηθούμε σε ό,τι αφορά το νόμιμο και το ηθικό. Μια τέτοια σπουδαία ιστορία είναι το "Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά". 


***

[1] Robert Penn Warren, Όλοι οι άνθρωποι του βασιλιά (μτφρ: Αθηνά Δημητριάδου),  Πόλις, Αθήνα 2020.  

[2] Στις εικόνες: O Humpty Dumpty σε διασκευή και εικονογράφηση του W.W. Denslow, σκηνή από την κινηματογραφική μεταφορά του  "All the king's men" σε σκηνοθεσία του Robert Rossen και δύο θεατρικές αφίσες των Andrzej Pagowski και Stasys Eidrigevičius. 



Τρίτη, 6 Απριλίου 2021

Ρέκβιεμ


Στα φοβερά χρόνια της γιεζόφσινα, πέρασα δεκαεφτά μήνες περιμένοντας στην ουρά, μπροστά στις φυλακές του Λένινγκραντ. Μια μέρα, κάποιος με "αναγνώρισε". Τότε, μια γυναίκα που στεκόταν πίσω μου και δεν είχε ακούσει βέβαια ποτέ το όνομά μου, ξύπνησε απ' την άκαμπτη νάρκη όπου πέφταμε όλοι μας και με ρώτησε με τα μελανιασμένα χείλη της, σκύβοντας στ' αυτί μου, (εκεί, όλοι μίλαγαν ψιθυριστά): 

- Κι αυτό, μπορείτε να το περιγράψετε;

Κι εγώ της είπα: 

- Μπορώ. 

Τότε, κάτι σαν χαμόγελο γλίστρησε πάνω σ' αυτό που ήταν κάποτε το πρόσωπό της. 



Το Ρέκβιεμ της Άννας Αχμάτοβα περιέχει ποιήματα  γραμμένα από το 1930 ως το 1957. Αναφέρονται στην περιπέτεια και φυλάκιση του γιου της Λεβ Γκουμιλιόφ, που συνελήφθη την εποχή των μεγάλων προπολεμικών εκκαθαρίσεων του Γιεζόφ.

Τον καιρό που η ποίηση της Αχμάτοβα απαγορευόταν, φίλοι της εμπιστεύονται αντίτυπα ο ένας στον άλλο, ενώ τα χειρόγραφά της αποστηθίζονται, για να μη βυθιστούν στη λήθη, και μετά καίγονται.

Η χώρα της βουλιάζει στο χάος και τη φτώχεια, ο σύζυγός της εκτελείται, ο γιος της εξορίζεται και φυλακίζεται, η ίδια φιμώνεται ως αστή, αποστάτρια, νοσηρά και αντιδραστικά σκοταδιστική «ποιήτρια των σαλονιών», κι όμως γράφει:

Όχι, δεν ζήτησα τον ξένο ουρανό,
ούτε φτερούγας ξένης προστασία –
ήμουν με τον λαό μου τότε εδώ
όπου ο λαός μου ζούσε μες στη δυστυχία.

Το Ρέκβιεμ είναι αφιερωμένο σε όλα τα θύματα του κομμουνιστικού καθεστώτος. Μα πάνω απ' όλα είναι μια συλλογή στην οποία διαβάζει κανείς τη λατρεία της μάνας για τον γιο της, τον πόνο, την αγωνία, τον φόβο και τον εξευτελισμό, την αναμονή μπροστά στις φυλακές, την αγωνία έξω από τα δεσμωτήρια, τη βάσανο. 

Είναι μια ευκαιρία να συλλογιστούμε την εχεμύθεια και τη διατήρηση της μνήμης ως πράξεις αντίστασης στις σιωπές της Ιστορίας. 

***

[1] Άννα Αχμάτοβα, Ρέκβιεμ (μτφρ.: Άρης Αλεξάνδρου, εισαγωγή: Sophie Benech, επίμετρο: Γιώργος Κοροπούλης), Άγρα, Αθήνα 2021.
[2] Άλλη μια ανάρτηση για την Άννα Αχμάτοβα εδώ



Πέμπτη, 1 Απριλίου 2021

Τι μ' ενδιαφέρει

 Τα ποιήματα. 

Να βάζω σκέψεις σε ποιήματα. 

Να βγάζω σκέψεις από ποιήματα. 

Και ξανά να βάζω σκέψεις σε ποιήματα. 

Η πρόζα. 

Η φώτιση, η έμπνευση, η διαύγεια, η υπερσυνείδηση.

Οι δρόμοι προς την επίτευξή τους.

Η ανακάλυψη του δικού μου προσωπικού συστήματος επίτευξής τους.

Διάφορες γνώσεις άγνωστων επιστημών. 

Οι κοινοί νόμοι διαφορετικών φαινομένων. 

Το τίποτα και το μηδέν. 

Οι αριθμοί. 

Τα σύμβολα. 

Τα γράμματα. 

Τα τυπογραφικά στοιχεία και οι γραφικοί χαρακτήρες. 

Ό,τι δεν έχει καμιά λογική σημασία, το παράλογο. 

Ό,τι προκαλεί γέλιο. 

Το χιούμορ.

Οι φυσικοί στοχαστές. 

Οι οιωνοί. 

Οι ιδιαίτερες, προσωπικές δεισιδαιμονίες των ανθρώπων. 

Τα θαύματα. 


Τα ταχυδακτυλουργικά κόλπα, αλλά μόνο με τα χέρια, όχι τα τρικ με διάφορα σύνεργα. 

Οι ανθρώπινες σχέσεις, προσωπικής υφής. 

Οι καλοί τρόποι. 

Τα ανθρώπινα πρόσωπα. 

Η γυναικεία ομορφιά. 

Η γυναικεία σεξουαλική φυσιολογία. 

Οι οσμές. 

Η εξάλειψη της σιχαμάρας. 

Το νίψιμο, το μπανιάρισμα, το λουτρό. 

Η καθαριότητα και η βρομιά. 

Η τροφή. 

Η παρασκευή κάποιων φαγητών. 

Το σερβίρισμα του φαγητού στο τραπέζι. 

Το κάπνισμα πίπας και πούρου. 

Η διαρρύθμιση κτιρίων, διαμερισμάτων και δωματίων. 

Τα ανδρικά και τα γυναικεία ρούχα. 


Μ' ενδιαφέρει τι ενδιαφέρει τους άλλους. 

Τι κάνουν οι άνθρωποι όταν είναι μόνοι τους. 

Ο ύπνος.

Τα σημειωματάρια. 

Να γράφω σε χαρτί με μελάνι ή μολύβι. 

Τα χαρτί, η μελάνη, το μολύβι. 

Η καθημερινή καταγραφή των συμβάντων. 

Τα μικρά κοντότριχα σκυλιά. 

Οι γυναίκες, αλλά μόνο του τύπου μου. 

Οι μυρμηγκοφωλιές. 

Τα μπαστούνια περιπάτου. 

Το νερό

Ο τροχός

Η μετεωρολογία.

Μ' ενδιαφέρουν οι καλές γριούλες από καλή οικογένεια. 

***

[1]  Δανιήλ Χαρμς, γαλάζιο τετράδιο (μτφρ. Ροδούλα Παππά), Εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα 2010.

[2] Αναρτήσεις για τον Δανιήλ Χαρμς εδώ, εδώ και εδώ

Τετάρτη, 31 Μαρτίου 2021

Τι μ' αρέσει


Μ' αρέσει να γράφω. Μ' αρέσει να παρατηρώ συμπαθητικούς ανθρώπους. Μ' αρέσει να παρατηρώ όμορφες γυναίκες. Μ' αρέσει να τρώω. Μ' αρέσει να καπνίζω πίπα. Μ' αρέσει να τραγουδάω. Μ' αρέσει να 'μαι ξαπλωμένος δίπλα στο νερό μια πολύ ζεστή μέρα, αλλά να έχω γύρω μου πολλούς συμπαθητικούς ανθρώπους, μεταξύ των οποίων πολλές ενδιαφέρουσες γυναίκες. Μ' αρέσουν τα μικρά κοντότριχα σκυλιά. Μ' αρέσει το καλό χιούμορ. Μ' αρέσει το παράλογο. Μ' αρέσουν τα ρολόγια, ειδικά τα χοντρά ρολόγια τσέπης. Μ' αρέσουν τα σημειωματάρια, η μελάνη, το χαρτί και τα μολύβια. Μ' αρέσει να περπατάω στην Πετρούπολη και κυρίως: στη λεωφόρο Νιέφσκι, στο Πεδιόν του Άρεως, στον Θερινό Κήπο, στη γέφυρα της Αγίας Τριάδας. Μ' αρέσει να κάνω βόλτες στο πάρκο της Αικατερίνης στο Τσάρσκογε Σελό. Μ' αρέσει να περπατάω δίπλα στη θάλασσα, στη Λάχτα, στο Όλγκινο, στο Σεστρορέτσκ και στα ιαματικά λουτρά της περιοχής. Μ' αρέσει να περπατάω μόνος μου. Μ' αρέσει να είμαι παρέα με ντελικάτους ανθρώπους.[1] 

Δανιήλ Χαρμς,  "Τι μ' αρέσει"


[1] Δανιήλ Χαρμς, γαλάζιο τετράδιο (μτφρ. Ροδούλα Παπά), Νεφέλη, Αθήνα 2010.

[2] Εικόνα: Edward Gorey.

[3] Μια ολοκληρωμένη ανάρτηση για τον Δανιήλ Χαρμς εδώ


Σάββατο, 6 Μαρτίου 2021

To Kamasutra του Ximo Abadia

Τις προάλλες αναρωτιόμουν: Υπάρχει συνταγή για ένα όμορφο Σαββατοκύριακο; Τώρα που τα συστατικά που έχουμε στη διάθεσή μας ολοένα λιγοστεύουν, οι χιλιομετρικές αποστάσεις που επιτρέπεται να διανύσουμε ελέγχονται, οι αποδράσεις στη φύση σχεδόν απαγορεύονται και η συναναστροφή συνδέεται φρικτά με την ατομική ευθύνη, τι μας απομένει; 

Ας πούμε πως απο-αρωματίζουμε ένα καλομαγειρεμένο φαγητό. Τι πρέπει να κρατήσουμε για να μην πεθάνουμε από την ανοστιά; Όσο κι αν ασφυκτιούμε (και πράγματι ασφυκτιούμε), μπορούμε να ευτυχίσουμε με λίγα; Με μια συνταγή, μια αγκαλιά, ένα καλό βιβλίο, ένα ζεστό σπίτι; 

Λίγο λίγο άρχισα να οργανώνω στο μυαλό μου θεματικά Σαββατοκύριακα: να ακούω κουβανέζους μουσικούς ξαναδιαβάζοντας τον Αλέχο Καρπεντιέ, να ετοιμάζω τσίλι κον κάρνε ακούγοντας μεξικάνους κιθαρίστες, να μαγειρεύω ινδικό κάρι αναζητώντας τις ανατρεπτικότερες εικονογραφήσεις του Κάμα Σούτρα.

 

Και κάπως έτσι μου ήρθε στο μυαλό ο Ximo Abadia. Ο Abadia είναι νεαρός ισπανός εικονογράφος που ζει και εργάζεται στη Μαδρίτη. Τα έργα του ξεχωρίζουν για την παιδικότητα, τη φρεσκάδα, την κοινωνική ευαισθησία, το εκτυφλωτικό τους χρώμα. 

Στις περισσότερες εικόνες του, δεν υπάρχει καθόλου ελεύθερος χώρος. Το λευκό απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά, ενώ το κίτρινο το πράσινο, το κόκκινο καταλαμβάνουν ολόκληρες σελίδες, λες κι έδωσες σ' ένα θυμωμένο παιδί τρεις ξυλομπογιές και δεν άφησε τίποτα να μην το μουντζουρώσει. 


Πριν από μερικά χρόνια o Abadia φιλοτέχνησε ένα διαφορετικό Κάμα Σούτρα. Έναν οδηγό για απαιτητικούς αναγνώστες, για χαρακτήρες που ζευγαρώνουν με αντισυμβατικούς τρόπους. 


Με απλά εργαλεία (ένα τιρμπουσόν, δυο ρακέτες, ένα ρολόι, ένα εκκρεμές, ένα βιβλίο), ο άντρας και η γυναίκα ανοίγονται ο ένας στον άλλον και μοιράζονται πρωτότυπα κι αστεία την παρτίδα της ζωής. 


Η διχρωμία του βιβλίου μάς υπενθυμίζει πως δυο χρώματα αρκούν για να ζωγραφίσουμε μια ισορροπημένη καθημερινότητα. Όπως λέει κι ο Ζυλιέν στο Κόκκινο και το μαύρο, το μυθιστόρημα είναι ένας καθρέφτης που τον περιφέρουν σε έναν μεγάλο δρόμο. Άλλοτε αντανακλά στα μάτια μας το γαλάζιο τ' ουρανού, άλλοτε το βούρκο απ' τις λασπολακκούβες του δρόμου[1]Δεν ξέρω πώς μπορούμε να το καταφέρουμε, αλλά όσο οι λασπολακκούβες στο δρόμο μας αυξάνονται, τόσο μεγαλύτερη μοιάζει η ανάγκη να καθρεφτίζουμε τον ουρανό. 

***

[1] Σταντάλ, Το κόκκινο και το μαύρο (μετάφραση: Πέτρος Χάρης), Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2005. 

[2] Για τον Ximo Abadia ρίξτε μια ματιά εδώ

Παρασκευή, 19 Φεβρουαρίου 2021

Χαρτοκοπτική

Όταν πήγαινα στο δημοτικό, παρακαλούσα τους γονείς μου να μας αγοράζουν τη "Μανίνα" και τη "Κατερίνα" -η "σούπερ Κατερίνα" δεν είχε αρχίσει να κυκλοφορεί ακόμη, μιλάμε για τη δεκαετία του '80. Ήταν γνωστά κοριτσίστικα περιοδικά της εποχής, ακολουθούσαν μια εντελώς έιτις αισθητική, με αφίσες και σιδερότυπα γνωστών τραγουδιστών της ποπ ή ηθοποιών του Χόλιγουντ και το κλασικό ερωτικό φωτορομάντζο στις τελευταίες σελίδες. 


Πολλές φορές, όταν στη μέση του περιοδικού υπήρχε δώρο μια γιγαντοαφίσα, μπορούσε η μικρή αναγνώστρια, ανάλογα με το πόσο μικρή ήταν, να επιλέξει ανάμεσα στο πρόσωπο της γιγαντοαφίσας και την χαρτοκοπτική που υπήρχε στην πίσω πλευρά της. 


Έτσι, για παράδειγμα, μια έφηβη μπορεί να είχε στο δωμάτιό της τον Ρόμπερτ Σμιθ των Cure, ενώ η μικρή αδερφούλα της θα προτιμούσε να κάνει τον Ρόμπερτ με τα κρεμμυδάκια, να τον κόψει σε  φουστίτσες, μπλουζάκια, εσώρουχα, γόβες και τσαντάκια της στρουμπουλής και πρόωρα σέξι χάρτινης κούκλας της πίσω πλευράς. 

Τόλμησα κάποτε το απονενοημένο διάβημα και ξεκόλλησα το Μελ Γκίπσον από την ντουλάπα της αδερφής μου (που του έδινε ένα φιλί κάθε πρωί), για να τον μετατρέψω σε μικροσκοπικά χάρτινα ρουχαλάκια εποχής. 

Οι χάρτινες κούκλες αποτελούν παράδοση από τον 19ο αιώνα τουλάχιστον και, από αυτή την άποψη, είναι πολύ μεγαλύτερης αξίας από κάθε λογής ποπ σταρ που φιγουράρισε για έναν καιρό στα κοριτσίστικα περιοδικά και μετά πέρασε η μπογιά του. 


Το χαστούκι που 'φαγα μετά τον ακρωτηριασμό του Μελ, δε θα το ξεχάσω. Αυτό,  μια σπασμένη μύτη, ένας ραγισμένος καρπός και ένα δόντι που σφηνώθηκε στα πλακάκια του μπαλκονιού μας αποτελούν τις μελανές σελίδες στο αναμνηστικό άλμπουμ των παιδικών μας χρόνων. 

***

 

Τετάρτη, 17 Φεβρουαρίου 2021

Εξώφυλλα #29: José Carlos "Para Todos"

Ο José Carlos ήταν ένας από τους πιο διάσημους βραζιλιάνους εικονογράφους. Γεννήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο το 1884 και πέθανε το 1950. Πέρα από την εικονογράφηση, ασχολήθηκε με το σχέδιο, τα καρτούν, έγραψε σενάρια για κωμωδίες της εποχής του και στίχους για κομμάτια σάμπα, ενώ ήταν ο πρώτος Βραζιλιάνος που σχεδίασε τον Μίκι Μάους. Ο Γουόλτ Ντίσνεϊ, μάλιστα, υπήρξε μεγάλος θαυμαστής του και στις αρχές της δεκαετίας του 1940 ταξίδεψε στη Βραζιλία για να τον γνωρίσει.

Το μεγαλύτερο πάθος του ήταν το Αρ Ντεκό και σχεδίασε πάμπολλα εξώφυλλα, διαφημίσεις και διακοσμητικά αντικείμενα επηρεασμένα από το καλλιτεχνικό κίνημα των τουέντις. Εκείνη την εποχή κυκλοφορούσαν στη Βραζιλία δυο διάσημα περιοδικά ποικίλης ύλης, το Para Todos και το Fon Fon και για το πρώτο τουλάχιστον γνωρίζουμε πως δεν υπήρχε κανένα εξώφυλλο που να μην πέρασε απ' τα χέρια του. 


Τα περιοδικά ποικίλης ύλης, πάντως, αποτελούν ενδιαφέρουσες πηγές για να έρθουμε σε επαφή με το κλίμα μιας εποχής. Δεν διεκδικούν την υστεροφημία του βιβλίου, είναι -κυριολεκτικά και μεταφορικά- ελαφρύτερα και μας βάζουν πολύ άμεσα στο κλίμα: κυρίες με καπέλα που κρύβουν τα μάτια, μακριά φουστάνια, ξέφρενα πάρτι στον ρυθμό της τζαζ, συνήθειες της υψηλής κοινωνίας: ψώνια, παιχνίδια, βουβός κινηματογράφος, μόδα. 









***