Βιβλιοθήκες - Μέρος 1ο

"Black diamond", βιβλιοθήκη Κοπεγχάγης 

Στις 10 Μαρτίου του 1981 ο Ουμπέρτο Έκο εκφώνησε τον λόγο του "De bibliotheca", συμμετέχοντας στον εορτασμό των εικοσιπέντε χρόνων από την εγκατάσταση της Κοινοτικής Βιβλιοθήκης του Μιλάνου στο Palazza Sormani. Στην ομιλία του έθιξε πολλά ζητήματα που αφορούν τη λειτουργία των βιβλιοθηκών και αναρωτήθηκε: Τι εξυπηρετεί μια βιβλιοθήκη τελικά; Την αποθησαύριση των βιβλίων; Την αποθήκευση και διαφύλαξή τους από τη φθορά; Ή μήπως την ανάγνωση;

Στην έναρξη του λόγου του απαρίθμησε όλα τα χαρακτηριστικά που πρέπει να συγκεντρώνει μια κακή βιβλιοθήκη. Ας πούμε, σε μια τέτοια βιβλιοθήκη τα βιβλία απαγορεύεται να μεταφερθούν και τα φωτοτυπικά μηχανήματα απουσιάζουν εντελώς. Στην περίπτωση που υπάρχουν, η πρόσβαση σ΄ αυτά πρέπει οπωσδήποτε να είναι χρονοβόρα και κοπιαστική, ώστε -ει δυνατόν- ο αναγνώστης να μετανιώσει για την επιθυμία του να φωτοτυπήσει το οτιδήποτε. Επίσης: 

Βιβλιοθήκη Κοπεγχάγης

- Ο βιβλιοθηκάριος πρέπει να θεωρεί τον αναγνώστη εχθρό του, χασομέρη (άλλως θα πήγαινε να δουλέψει) και δυνάμει κλέφτη. 

- Το γραφείο πληροφοριών πρέπει να είναι απρόσιτο. 

- Ο δανεισμός πρέπει να αποθαρρύνεται. 

- Ο δανεισμός από βιβλιοθήκη σε βιβλιοθήκη πρέπει να είναι αδύνατος ή, εν πάση περιπτώσει, πρέπει να παίρνει μήνες. Οπωσδήποτε είναι προτιμότερο να μη γνωρίζει κανείς τι υπάρχει στις άλλες βιβλιοθήκες.

- Συνεπεία όλων αυτών, οι κλοπές πρέπει να είναι ευκολότατες.

- Τα ωράρια πρέπει να συμπίπτουν επακριβώς με τα ωράρια εργασίας. 

- Δεν επιτρέπεται να κινηθείς στο εσωτερικό της βιβλιοθήκης και πολύ λιγότερο να βγεις έξω να τονωθείς κάπως, χωρίς προηγουμένως να επιστρέψεις τα βιβλία που έχεις πάρει, ούτως ώστε να πρέπει να τα  ξαναζητήσεις αφού πιεις τον καφέ σου.

- Αν είναι δυνατό, να μην υπάρχουν καθόλου τουαλέτες.

Όλα αυτά τα εξωπραγματικά είναι σίγουρα γνώριμα σε όσους είχαμε κάποτε επιχειρήσει να επισκεφτούμε μια βιβλιοθήκη και φύγαμε τελικά με την ουρά στα σκέλια, σαν μαλωμένα κουτάβια. Η βιβλιοθήκη ήταν χώρος  που γεννούσε στον επισκέπτη δέος, αλλά του έκοβε τα φτερά σε οτιδήποτε ήθελε να κάνει. Τουλάχιστον αυτό ίσχυε πριν από μερικά χρόνια για τις βιβλιοθήκες της Αθήνας. Για άλλες πόλεις της Ελλάδας δε γνωρίζω τι γίνεται, αν και η βιβλιοθήκη της Αλεξανδρούπολης που επισκέφτηκα πέρυσι είναι πια ανακαινισμένη και φιλικότατη, ενώ εξαιρετικά σχόλια ακούγονται για την πρότυπη βιβλιοθήκη της Βέροιας. Η Εθνική Βιβλιοθήκη, πάντως, που αποτελούσε και αποτελεί κόσμημα για το κέντρο της Αθήνας -εννοώ αρχιτεκτονικά-, όσο στεγαζόταν στο Βαλλιάνειο κτίριο, ήταν εχθρική για τον επισκέπτη. Θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον να δούμε πόσοι είχαν βγάλει κάρτα μέλους και τελικά δεν την χρησιμοποίησαν παρά μόνο μία ή καμία φορά. 

Ο Έκο στο κείμενο της ομιλίας του συγκρίνει δυο αγαπημένες του βιβλιοθήκες: τη βιβλιοθήκη του πανεπιστημίου Γέιλ και τη βιβλιοθήκη του Τορόντο. Η πρώτη είναι παλαιού τύπου, κυριαρχεί το γνωστό υποβλητικό ημίφως, ο αναγνώστης δεν έχει φυσικά πρόσβαση στα βιβλιοστάσια και οι κανόνες λειτουργίας είναι ιδιαίτερα αυστηροί. Αντίθετα, η βιβλιοθήκη του Τορόντο είναι ολόφωτη,  δίνει στον επισκέπτη τη δυνατότητα να περιηγηθεί, να διαβάσει, να φωτοτυπήσει και να δανειστεί εύκολα:

Ο ερευνητής μπορεί να περιφέρεται περιεργαζόμενος τα βιβλία στα ράφια, να παίρνει αυτά που θέλει κι ύστερα να πηγαίνει σε μια αίθουσα με ωραιότατες πολυθρόνες, όπου κάθεται και διαβάζει. 

Οι βιβλιοθήκες για χρόνια απευθύνονταν σε αναγνώστες που γνώριζαν ακριβώς τον τίτλο και το περιεχόμενο του βιβλίου που αναζητούσαν και δεν έδιναν ποτέ τη δυνατότητα σε κάποιον να ανακαλύψει ένα σπάνιο βιβλίο ή ένα βιβλίο του οποίου την ύπαρξη δεν είχε καν υποψιαστεί, περιπλανώμενος στους χώρους τους. Είναι αλήθεια πως μόνο η ελεύθερη πρόσβαση στα ράφια μπορεί να μετατρέψει την επίσκεψη στη βιβλιοθήκη σε πραγματική περιπέτεια. Διαφορετικά, θα έχουμε βιβλιοθήκες "φρουρημένες από κέρβερους που εχθρεύονται τον χρήστη και αναζητούν τρόπο να μην του δώσουν το βιβλίο", δηλαδή βιβλιοθήκες άδειες από επισκέπτες. 

Έπρεπε να φτάσουμε στον 21ο αιώνα για δούμε βιβλιοθήκες στα μέτρα του καθημερινού ανθρώπου και όχι του ειδικευμένου και εξαιρετικά ενημερωμένου επιστήμονα. Βιβλιοθήκες όπου τα βιβλία δεν θα προστατεύονται μόνο, αλλά και θα διαβάζονται. Στο κείμενο της Ουνέσκο για τη λειτουργία των βιβλιοθηκών αναφέρεται ξεκάθαρα πως το κτίριο της βιβλιοθήκης πρέπει να είναι σε σημείο κεντρικό, να παρέχει εύκολη πρόσβαση σε άτομα με ειδικές ανάγκες, να είναι ανοιχτό σε ωράρια φιλικά για το κοινό, να είναι ευχάριστο στην όψη, άνετο και φιλόξενο: 

Η βιβλιοθήκη οφείλει να είναι εύκολα προσιτή και οι πόρτες της πρέπει να είναι διάπλατα ανοιχτές σε όλα τα μέλη της κοινότητας που θα μπορούν να τη χρησιμοποιούν ελεύθερα, ανεξάρτητα από χρώμα, εθνικότητα, ηλικία, φύλο, θρησκεία, γλώσσα, κοινωνική κατάσταση και μορφωτικό επίπεδο".

Βιβλιοθήκη Κοπεγχάγης

Δεν έχω επισκεφτεί πολλές βιβλιοθήκες του εξωτερικού, αλλά σε ένα ταξίδι μου στη Δανία με είχε εντυπωσιάσει το ότι το σημείο της Κοπεγχάγης που συγκέντρωνε περισσότερο νέο κόσμο, φοιτητές, σπουδαστές, μαθητές που διάβαζαν, συζητούσαν, μοιράζονταν το φαγητό τους και έπιναν καφέ ήταν η βιβλιοθήκη της πόλης. Ένα πραγματικό διαμάντι (το μαύρο διαμάντι, όπως λέγεται) που συνδυάζει με ιδανικό τρόπο το παλιό με το καινούργιο, καλωσορίζει τον επισκέπτη και του επιτρέπει να περιηγηθεί παντού. 

Σήμερα για πρώτη φορά στα χρονικά έχουμε στην Αθήνα μια τέτοια βιβλιοθήκη που, παρά τις όποιες επιφυλάξεις για το σημείο, τον χορηγό κλπ., μικροί και μεγάλοι παραδέχονται πως είναι χάρμα οφθαλμών. Ο Μπόρχες έγραφε πως η βιβλιοθήκη αποτελεί ένα πρότυπο σύμπαντος. Αν θέλουμε να φανταστούμε το σύμπαν όμορφο, πρέπει να το πλάσουμε στα μέτρα του ανθρώπου, συμπλήρωνε ο Έκο. 

Στα μέτρα του ανθρώπου σημαίνει ακόμα και χαρούμενο, ακόμα και με τη δυνατότητα του καπουτσίνο, ακόμα και με τη δυνατότητα να καθίσουν κάποιο απόγευμα δυο φοιτητές στον καναπέ και δεν λέω να παραδοθούν σε τρομερούς εναγκαλισμούς, αλλά να ερωτοτροπήσουν λιγάκι στη βιβλιοθήκη καθώς παίρνουν και ξαναβάζουν στα ράφια κάποια βιβλία επιστημονικού ενδιαφέροντος. Μ' ένα λόγο, μια βιβλιοθήκη στην οποία επιθυμεί κανείς να πάει και που μετατρέπεται σταδιακά σε μια μεγάλη μηχανή για τον ελεύθερο χρόνο. 

Αυτό που απομένει τώρα είναι να φανταστούμε ένα σχολείο που θα διδάσκει στους μαθητές πώς να χρησιμοποιούν μια βιβλιοθήκη, πώς να χειρίζονται ένα μηχάνημα προβολής μικροφίλμ ή έναν κατάλογο, πώς να αναζητούν ηλεκτρονικά το υλικό που τους ενδιαφέρει, πώς να αυτοεξυπηρετούνται στον χώρο, πώς να επικοινωνούν και να συνεργάζονται με τους υπαλλήλους, πώς να αντιμετωπίσουν όσους τους ειρωνευτούν ή τους αποθαρρύνουν και κυρίως πώς να σέβονται τον κόπο του καθενός που βρίσκεται εκεί για να τους εξυπηρετήσει. 

***

[1] Το κείμενο του Έκο υπάρχει στη συλλογή Περί βιβλιοθηκών που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα. 

[2] Οι φωτογραφίες του μαύρου διαμαντιού της Κοπεγχάγης τραβήχτηκαν ένα παγωμένο χριστουγεννιάτικο απόγευμα του 2015. 

Πώς να 'ναι η ζωή στη Ρωσία; - Μέρος 3ο

Ημέρα της γυναίκας σήμερα και ξέρουμε πως η γυναίκα αξίζει τον σεβασμό κάθε μέρα του χρόνου, αλλά είναι ευκαιρία να φανούμε για μια φορά επίκαιροι.  Στις απορίες μας σήμερα απαντούν τα έργα του ρώσου ζωγράφου Vladimir Lyubarov. Πώς λέτε, λοιπόν, να περνούν την καθημερινότητά τους τα κορίτσια στη Ρωσία;

Τραγουδούν στη χορωδία της πόλης τους; 

Κάνουν βόλτες με το ποδήλατο; 

Συναντούν τις φιλενάδες τους στα χαμάμ;

Κάνουν γυμνισμό μόλις ξεμυτίσει ο ήλιος;

Βγαίνουνε για παγωτό;

Ασχολούνται με την επικαιρότητα;

Κάνουν πικ-νικ;

Αγαπούν το πατινάζ;

Χτενίζουν τα μαλλιά τους μιζαμπλί για να είναι ασορτί με τα παραδοσιακά ρώσικα κρουασανάκια;

Πάντως, αγαπούν την πρωινή γυμναστική...

Κι όταν το κρύο γίνεται τσουχτερό, πίνουνε ένα ποτηράκι. 

***

Πώς να 'ναι η ζωή στη Ρωσία; - Μέρος 2ο

Αναρωτιόμασταν λοιπόν την περασμένη φορά πώς να είναι πράγματα που δεν τα απαντούν οι τουριστικοί οδηγοί. Δεκάδες απορίες για τα μέρη που θέλουμε να επισκεφτούμε μένουν αναπάντητες. Πώς είναι τα παγκάκια; Σε τι συσκευασίες πουλιέται το γάλα; Ποια είναι η μεγαλύτερη αλυσίδα σούπερ μάρκετ; Πώς είναι οι πινακίδες στου δρόμους; 

Όταν σκέφτομαι λοιπόν τη ζωή στη Ρωσία, αναρωτιέμαι...

Πόσο βαρύς είναι ο χειμώνας; 

Πόσους μήνες διαρκεί το χιόνι;

Πόσοι άνθρωποι ζουν με τετράποδους φίλους; 

Πόσοι ονειρεύονται μια πιο ζεστή χώρα;

Είναι πολλοί οι άντρες που ζουν μόνοι;

Είναι πολλές οι γυναίκες που ζουν μόνες;

Τι κάνουν οι άνθρωποι στα σπίτια τους;

Τι κάνουν άστεγοι και πλανόδιοι για να επιβιώσουν;

Τα κορίτσια εξακολουθούν να αγαπούν το μπαλέτο;

Ποια έθιμα τηρούνται στους γάμους;

Είναι εύκολο να ερωτευτεί κανείς;

Τα ερωτευμένα ζευγαράκια πού συχνάζουν;

***

[1] Τις απορίες μού έλυσε (ή μου δημιούργησε;) ο ζωγράφος Valentin Gubarev. 

Πώς να 'ναι η ζωή στη Ρωσία; - Μέρος 1ο

The old russian home, 1902

Όσο μεγαλώνω συνειδητοποιώ πως τα ταξίδια που δεν έκανα λίγο λίγο ξεμακραίνουν. Έτσι, βρίσκω άλλους τρόπους να κρυφοκοιτάξω τη ζωή στα μέρη του πλανήτη που μάλλον δεν θα περπατήσω. Τα βιβλία βοηθούν πολύ σ' αυτό. Κι αν είναι εικονογραφημένα, ακόμη περισσότερο. Η εικόνα ενός βιβλίου μεταφέρει μια ατμόσφαιρα που δεν βρίσκει κανείς εύκολα σε μια φωτογραφία. 

The old russian home, 1902

Πάντοτε, που λέτε, αναρωτιόμουν. Πώς να είναι άραγε η ζωή στη Ρωσία; Όταν άρχισα να ασχολούμαι κάπως περισσότερο με την εικονογράφηση, έψαχνα με μανία κλασικούς και σύγχρονους εικονογράφους που, πέρα από εικόνες απ' τον κόσμο των ζώων ή τον κόσμο των παραμυθιών, είχαν στο έργο τους και πολλές εικόνες ρουτίνας. Αυτά που αντικρίζουμε τόσο συχνά, ώστε σχεδόν ποτέ δεν τα παρατηρούμε: το εσωτερικό ενός διαμερίσματος, τη μουντή θέα από ένα παλιό παράθυρο, οτιδήποτε θα μπορούσε να με μεταφέρει σε μιαν άλλη χώρα και να με βοηθήσει να φανταστώ την καθημερινότητα εκεί.

The old russian home, 1914 

Για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα η Ρωσία μού είχε γίνει εμμονή. Αναζητούσα στην εικονογράφηση ό,τι είχε σχέση με την αγαπημένη μου χώρα. Ακόμη και προϊόντα ή συσκευασίες που βρίσκουμε στα σούπερ μάρκετ, πινακίδες στους δρόμους, μικρά αντικείμενα, οτιδήποτε. Συχνά μάλιστα έπλαθα με το μυαλό μου τον χαρακτήρα ενός Μοσχοβίτη και με τη φαντασία μου τον έντυνα, του έδινα όνομα και επάγγελμα, φανταζόμουν το μικρό διαμέρισμά του, τον δρόμο που διανύει για να πάει στη δουλειά, το τραμ ή το λεωφορείο στο οποίο επιβιβάζεται, τα τοπία που παρατηρεί, τη γειτονιά του, τα πεζοδρόμια, τους σκουπιδοτενεκέδες και τα ψιλικατζίδικα, τα περιοδικά και τις εφημερίδες που προτιμά. 

The old russian home, 1919

Οπότε, φανταστείτε τη χαρά μου όταν ανακάλυψα το βιβλίο The appartment: A century of russian history. Η Ρωσίδα συγγραφέας Alexandra Litvina, παρέα με την εικονογράφο Anna Desnitskaya φιλοτέχνησαν ένα πανέμορφο βιβλίο που μεταφέρει τον αναγνώστη στη Μόσχα και του αφηγείται την ιστορία της Ρωσίας μέσα από τις αλλαγές στη ζωή μιας οικογένειας που τα μέλη της κατοικούν πάντοτε το ίδιο διαμέρισμα. Η μια γενιά διαδέχεται την άλλη, τα γεγονότα στη χώρα κάνουν τη ζωή πολύ διαφορετική, αλλά το σπίτι παραμένει το ίδιο. 

Για να είμαι απόλυτα ειλικρινής, δεν μπορώ ακόμη να πω πολλά για την οικογένεια Muromtsev γιατί αυτή τη στιγμή το βιβλίο πετάει προς την πόρτα του σπιτιού μου και δεν ξέρω σε ποιο σημείο του κόσμου βρίσκεται ακριβώς. Είναι η μοναδική φορά που από τον ενθουσιασμό μου γράφω για ένα βιβλίο προτού το πιάσω στα χέρια μου. Έχω όμως διαβάσει τόσα πολλά γι' αυτό, μελέτησα μία προς μία κάθε του εικόνα και νιώθω σαν να το ξέρω απέξω κι ανακατωτά.

Βέβαια, ό,τι είδα μέχρι τώρα ήταν παρμένο από τη ρωσική έκδοση και είναι κάπως δύσκολο να διηγηθώ την ιστορία της οικογένειας ή του σπιτιού: ποιος κατοικεί εκεί κάθε χρονιά, πώς αλλάζουν τα πρόσωπα ή τα αντικείμενα, πώς τους επηρεάζουν τα γεγονότα. Είναι πολύ μαγικότερο, όμως, να υποθέτεις την ιστορία με τη βοήθεια της εικόνας. Και εδώ οι εικόνες βοηθούν πολύ. Το διαμέρισμα που ανήκει σε μία μόνο οικογένεια και το υπηρετικό της προσωπικό, μοιράζονται πολλά περισσότερα πρόσωπα από την επανάσταση και μετά. Το γράμμα από το μέτωπο, η χαρά μετά από τη νίκη της χώρας στον Πόλεμο, ένα οικογενειακό τραπέζι, ένας γάμος, τα γεγονότα της Περεστρόικα στην τηλεόραση, τα δυτικά προϊόντα στις αρχές του 21ου αιώνα είναι μερικά μόνο από αυτά που μπορεί να παρατηρήσει κανείς.

The old russian home, 1941

The old russian home, 1945

Η ιστορία ξεκινά το 1902 και φτάνει ως το 2002 κάνοντας στάσεις σε αρκετές χρονιές. Παρατηρώντας τη διακόσμηση του σπιτιού, τα ρούχα των ανθρώπων και τις ασχολίες τους, μπορεί κανείς να καταλάβει πώς επηρεάζουν τη ζωή μιας οικογένειας οι πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές που συμβαίνουν στον κόσμο. Παράλληλα, μέσα από ένα παιχνίδι αναζήτησης, ο αναγνώστης βλέπει ποια αντικείμενα άντεξαν στον χρόνο και κληροδοτήθηκαν από τη μια γενιά στην άλλη. Το γραμμόφωνο αντικαθιστά η τηλεόραση, τη στρατιωτική στολή ένα μπλουζάκι με το λογότυπο στης κόκα κόλας. Από την τσαρική εποχή ως την επανάσταση, από τον πόλεμο ως την Περεστρόικα, και από την πτώση του σοσιαλιστικού καθεστώτος ως τις αρχές του 21ου αιώνα, το μόνο που στέκει ίδιο κι απαράλλαχτο είναι οι τοίχοι του σπιτιού των Muromtsev. 

The old russian home, 1973

Η εικονογράφηση επιμένει σε κάθε μικρολεπτομέρεια: το σαμοβάρι, το γραμμόφωνο, το χαρτί τουαλέτας, τα παιδικά παιχνίδια.  Επιπλέον, η έκδοση συνοδεύεται από χρονολόγιο, γλωσσάρι, βιβλιογραφία και ευρετήριο. 

Ανυπομονώ να το ξεφυλλίσω. Και τότε θα τα ξαναπούμε! 

***

[1] Για το έργο της εικονογράφου Anna Desnitskaya ρίξτε μια ματιά εδώ.