Χαμένοι στη μετάφραση

Λοιπόν, για πείτε μου, με το χέρι στην καρδιά, σας έχει ποτέ αποκαλέσει κανείς "διαβολικό μαλακιστήρι";  Μήπως σας έχει ευχαριστήσει ποτέ κανείς για "όλο το σεξ"; Όταν δεν είστε και πολύ καλοί ή καλές σε κάτι, αλλά πού και πού τα καταφέρνετε, λέτε πως "έχετε τις στιγμές σας"; Όχι, ε; Ας ξαναπροπαθήσω. Όταν κάτι σας αιφνιδιάζει, αναρωτιέστε "τι το γαμημένο έγινε"; Αν ζούσατε στην Αμερική του Μεσοπολέμου, "θα αφήνατε το ουίσκι ελεύθερο";

Το ξέρετε πως σε γνωστό (και πολύ καλό) λογοτεχνικό βιβλίο αμερικανού συγγραφέα τα "Buffalo Gals" μεταφράστηκαν σε "κορίτσια των βουβαλιών"; Γιατί, Παναγίτσα μου; Δεν ξέρω πώς πρέπει να αποκαλέσουμε τις χορεύτριες των μπαρ και χαμαιτυπείων του Μπάφαλο, αλλά πάντως ούτε βουβάλες ήταν, ούτε κορίτσια των βουβαλιών. Είναι σίγουρο πως δεν υπήρχαν βουβάλια στα μπαρ του Μπάφαλο. 

Έχετε παρατηρήσει πως η φράση "στο τέλος της ημέρας" από κει που σήμαινε "το βραδάκι", "μετά το απόγευμα", "μετά το τέλος της δουλειάς", ή κάτι τέτοιο τελοσπάντων, τώρα σημαίνει κάτι σαν το "στο κάτω κάτω της γραφής"; Το λέει και ο πρωθυπουργός μας.  Το έχουμε σχεδόν συνηθίσει, όπως συνηθίσαμε και το ρήμα "επικοινωνώ" να γίνεται αίφνης μεταβατικό, και τώρα οι υποψήφιοι των εκλογών μάς επικοινωνούν τα μηνύματά τους. 

Δεν είναι καινούργια όλα αυτά. Μόνο που τελευταία τα "διαμαντάκια" της μετάφρασης έχουν αρχίζει να επηρεάζουν αισθητά τον τρόπο που μιλάμε. Ίσως και τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Ήταν που ήταν δύσκολο να συνεννοηθείς με τους ανθρώπους, αν αρχίσουν να μιλούν σε μεταφρασμένα ελληνικά, καήκαμε. 

Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν γνωρίζουμε τη γλώσσα από την οποία μεταφράζουμε, αλλά ότι δεν έχουμε αίσθηση της ροής, τη μουσικότητας, και της λειτουργίας μπορώ να πω, της μητρικής μας. Διότι πώς αλλιώς είναι δυνατό να εξηγήσουμε φράσεις όπως: "ακατάλληλος καθώς ήταν λόγω του χαρακτήρα του να δουλεύει από την Ανατολή ως τη Δύση του ηλίου", που συνάντησα πρόσφατα σε ένα μεταφρασμένο βιβλίο μαζί με κάμποσες άλλες, πολύ πιο ακατανόητες; Στα αγγλικά είναι πολύ συνηθισμένη η φράση "shitty life", αλλά έχω την εντύπωση πως στα ελληνικά δεν γκρινιάζουμε για τη "σκατένια ζωή" μας, αλλά την "κωλοζωή" ή κάτι τέτοιο. 

Βέβαια, υπάρχουν λέξεις και φράσεις σε πολλές γλώσσες κόσμου που είναι εξαιρετικά δύσκολο να μεταφραστούν.  Δεν ξέρω πώς θα μεταφράζαμε το "hygge" από τα δανέζικα ή το γιαπωνέζικο "wabi sabi", αλλά σίγουρα θα υπάρχει κάποιος τρόπος να το πούμε χωρίς να παρεξηγηθούμε. Το ξέρετε πως οι Ιάπωνες έχουν μια λέξη που σημαίνει το παιχνίδισμα που κάνουν οι ακτίνες του ήλιου μέσα στις φυλλωσιές των δέντρων, oι Άραβες μια λέξη για την ποσότητα του νερού που χωρά στη χούφτα μας και οι Σουηδοί για το δεύτερο ή τρίτο γέμισμα της κούπας με καφέ; Μάλιστα, πριν από μερικά χρόνια είχε κυκλοφορήσει στα αγγλικά ένα πολύ ενδιαφέρον και συμπαθητικά εικονογραφημένο βιβλίο της Ella Frances Sanders που αναφερόταν ακριβώς σε τέτοιου είδους λέξεις. 

Ωραίο το κέφι, το μεράκι, το παλικάρι -ξέρετε, όλες αυτές οι λέξεις που δείχνουν πόσο έξω καρδιά είμαστε εμείς οι Έλληνες- αλλά, όπως έμαθα πρόσφατα, στα γιαπωνέζικα υπάρχει ρήμα που σημαίνει "να ξυπνάς πολύ νωρίς το πρωί, ακριβώς πριν τραγουδήσει το πρώτο πουλάκι ". Καλό, ε; Τι να δείχνει άραγε αυτό για τους Ιάπωνες; Τι τύποι είναι; 

Αυτά τα ολίγα για τη μετάφραση. Ευτυχώς, υπάρχουν περιπτώσεις που η φαντασία και ευρηματικότητα του μεταφραστή τον μετατρέπει σε αληθινό δημιουργό. Έναν μοναδικό ποιητή που ταξιδεύει από γλώσσα σε γλώσσα. Η μετάφραση του σαιξπηρικού έργου Love labour's lost σε Αγάπης αγώνας άγονος από τον Βασίλη Ρώτα παραμένει κορυφαία. Η Έφη Τσιρώνη έδωσε στο μυθιστόρημα  του Ντέιβιντ Λοτζ Deaf Sentense τον εξαιρετικά εύστοχο τίτλο Ανήκουστος βλάβη, βρίσκοντας για ένα λογοπαίγνιο το απόλυτο αντίστοιχό του. Στις Τερπινοήσεις  (Dibertinventos) του Ουμπίδια, ο Νίκος Πρατσίνης πέτυχε μια αριστουργηματική σύνθεση λέξεων, τόσο ταιριαστή στο ισπανικό της πρότυπο! 

Μακάρι τέτοια παραδείγματα να αβγατίσουν και να μην πάψουμε ποτέ να χαιρόμαστε την καλή μεταφρασμένη λογοτεχνία. Ο μεταφραστής μέσα από το κείμενο μάς συστήνει έναν καινούργιο κόσμο. Ας μας τον συστήσει στη γλώσσα μας. 

***

[1] Η εικονογράφηση της ανάρτησης είναι από τα βιβλία της Ella Frances Sanders Lost in translation και Speaking in tongues. 

[2] Άλλο ένα κείμενο για τη μετάφραση εδώ. 
[3] Για το βιβλίο της Ella Frances Sanders Lost in translation ρίξτε μια ματιά εδώ. 

Ολίγα τινά περί μετάφρασης

“Love's labour's lost”

“Αγάπης αγώνας άγονος” (Μετάφραση: Βασίλης Ρώτας)

“Xαμένος κόπος της αγάπης” (Μετάφραση: Κοινή λογική)

“Της εργασίας χαμένη αγάπη του” (Μετάφραση: Google translate)

Redmer Hoekstra

Να ένα παράδειγμα του πώς μετάφραση από μετάφραση διαφέρει. Και του πώς τελικά η μετάφραση δεν είναι ένα, αλλά άπειρα κείμενα. Υπάρχουν μεταφραστές (ή “μεταφραστές”) που μεταφέρουν το κείμενο σε μια γλώσσα ακατανόητη, την οποία ίσως νομίζουν ότι γνωρίζουν, ίσως τη θεωρούν και μητρική τους. Εκείνη, όμως, παραμένει ακατανόητη. Υπάρχουν και μεταφραστές που αγαπούν και ακούνε με σεβασμό τη γλώσσα τους και όλες τις γλώσσες. Εξάλλου, εξ ορισμού διαγλωσσική και πολυγλωσσική είναι η διαδικασία κάθε μετάφρασης. Τηρουμένων των αναλογιών, αυτοί θα μπορούσαν να θεωρηθούν έως και δημιουργοί. Η μετάφραση του σαιξπηρικού “Love labour's lost” σε “Αγάπης αγώνα άγονο” από τον Βασίλη Ρώτα είναι ίσως η πιο πετυχημένη μετάφραση τίτλου στην ιστορία των ελληνικών γραμμάτων. Οι λέξεις που επιλέχθηκαν, οι παρηχήσεις, το ισοσύλλαβο και τριμερές σχήμα, και τόσες ακόμη γλωσσικές αρετές, χαρίζουν μια καλαίσθητη, καλλιτεχνική, αψεγάδιαστη απόδοση στα ελληνικά.

Δεν έχω εντρυφήσει στις διάφορες θεωρίες μετάφρασης, δεν είμαι μεταφράστρια, και απλά αναρωτιέμαι τι σημαίνει τελικά καλή μετάφραση και τι καλός μεταφραστής. Ο Τέλλος Άγρας, περίπου έναν αιώνα πριν, υποστήριζε πως ο μεταφραστής πρέπει να σκοτώσει πρώτα τον εφηβικό του ενθουσιασμό, ύστερα να ταπεινώσει το εγώ του και, τέλος, να λειτουργήσει σαν υπεύθυνος μαθητής. Να μαθητεύσει στο κείμενο που κλήθηκε να μεταφράσει. Άραγε φτάνει αυτό;

Ο μεταφραστής είναι πράγματι μαθητής. Είναι μαθητής της γλώσσας από την οποία μεταφράζει, αλλά οφείλει να είναι και άριστος γνώστης, ίσως δάσκαλος της γλώσσας στην οποία μεταφράζει. Ένας καλός μεταφραστής πρέπει πρώτιστα να γνωρίζει ελληνικά, να τα ακούει, να τα τραγουδά, να γνωρίζει την ελληνική λογοτεχνία αλλά και την τέχνη του ελληνικού λόγου. Από το δημοτικό τραγούδι μέχρι την αργκό της συνοικίας.

Αν δεν είχαμε ανακαλύψει τους μεταφραστές, ένα πολύ μεγάλο μέρος της παγκόσμιας λογοτεχνίας και των λογοτεχνών που αγαπήσαμε θα μας ήταν άγνωστο. Δεν γνωρίζουμε όλοι ρωσικά, ιαπωνικά, ισπανικά, ιταλικά, πορτογαλικά, για να μπορούμε να διαβάζουμε τα αριστουργήματα αυτών των λογοτεχνιών από το πρωτότυπο. Γιατί ο μεταφραστής δε μεταφέρει απλώς ένα κείμενο σε μια άλλη γλώσσα. Συστήνει και έναν λογοτέχνη, μια χώρα, έναν τρόπο ζωής, έναν κόσμο στο αναγνωστικό κοινό της χώρας του. Μεγάλη ευθύνη.

Αναρωτιέμαι λοιπόν αν η μετάφραση, πέρα από απόδοση του έργου σε μια άλλη γλώσσα, αποτελεί και ένα είδος ερμηνείας ή προσωπικής έκφρασης και κατάθεσης. Η εικονογράφηση, για παράδειγμα, αποτελεί απόδοση και ερμηνεία μιας ιστορίας από την πλευρά του εικονογράφου. Συμβαίνει το ίδιο και με τη μετάφραση ενός κειμένου; Συμβαίνει το ίδιο και με τη γλώσσα ή τις γλώσσες; Η ζωγραφική κατά καιρούς δημιούργησε πρότυπα για το καλό και το κακό, την ομορφιά και την ασχήμια. Η μετάφραση αφήνει χώρο στο μεταφραστή να καταθέσει άποψη για τη γλώσσα και την αισθητική της; Πόση ελευθερία επιλογών μάς παρέχει τελικά η γλώσσα; Και πόσο αυτό συνδέεται ή απομακρύνεται από τη θέση του Τέλλου Άγρα; Πόσο συνειδητά ο μεταφραστής κινείται ανάμεσα στις λέξεις, στις φράσεις, στους τρόπους, στα “ύφη”; Τελικά, νομίζω πάλι για εικονογράφηση μιλάμε.

Redmer Hoekstra

Πολλοί μεταφραστές, συχνά μάλιστα λογοτέχνες-μεταφραστές, άφησαν στα μεταφράσματα το προσωπικό λογοτεχνικό τους στίγμα. Πού οριοθετούνται και πώς αλληλοδιεισδύουν ο παπαδιαμαντικός ελληνισμός και ο ντοστογιεφσκικός ρεαλισμός σ' αυτές τις πρώτες μεταφράσεις του μεγάλου Ρώσου κλασικού; Καλώς μετεωρίζεσαι ανάμεσα σ' αυτούς τους δύο κόσμους; Και στο άλλο άκρο, της μη λογοτεχνίας, της προχειρότητας και της κακοτεχνίας, τι σόι αμερικάνικο τουρλού μάς σερβίρεται στις λογής αποδόσεις ταινιών, τηλεοπτικών προϊόντων, βιβλίων (κα)μίας χρήσης; Παγκοσμιοποίηση, ευτέλεια και τέχνη του λόγου δημιουργούν χαρμάνια άλλοτε γλυκά και εύπεπτα, κι άλλοτε ξινόπικρα που δεν καταπίνονται με τίποτα...

Μια έννοια μπορεί να αποδοθεί με αμέτρητους διαφορετικούς τρόπους. Λέξεις, εικόνες, κινήσεις, χρώματα. Και στον καθέναν απ' αυτούς ενυπάρχουν αμέτρητες επιλογές. Άλλες αποδίδουν την έννοια πιο πιστά, άλλες λιγότερο πιστά, άλλες με τρόπο συμβατικό, άλλες ρηξικέλευθα. Η επιλογή είναι ενδεικτική ενός κόσμου. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η έννοια πρέπει να αντιμετωπίζεται με σεβασμό.

Τελικά, αν η μετάφραση είναι ένα παιχνίδι (χωρίς να είναι “παιχνιδάκι”), δεν ξεχνάμε ότι τα παιχνίδια έχουν και κανόνες. Γι' αυτό και είναι διασκεδαστικά. Αν κλέβουμε για να φτάσουμε πρώτοι στο τέλος, θα έχουμε κερδίσει την πρωτιά σε μια ανούσια παρτίδα. Είναι όμορφο να παίζουμε με το λόγο, τις ιστορίες, τη γλώσσα. Με τη σωστή χρήση των εργαλείων του παιχνιδιού, και με σεβασμό στους συμπαίκτες μας, δηλαδή τους αναγνώστες.

***

[1] Το κείμενο γράφτηκε για το The Language Project.