Πρώτος έρωτας

Πριν από είκοσι χρόνια περίπου, δούλευα σε ένα μεγάλο βιβλιοπωλείο της Αθήνας. Είχα μετακινηθεί σε διάφορα τμήματα -από την τέχνη στα κοινωνιολογικά και περιστασιακά στη λογοτεχνία- μέχρι που κατέληξα σε ένα παταράκι που είχε κόμικς, τουριστικούς οδηγούς και τις λεγόμενες προσφορές. Φοιτήτρια ακόμα, δούλευα εκεί τα απογεύματα, που τότε δεν είχαν και τόσο κόσμο, τουλάχιστον όχι τις καθημερινές. Η Δευτέρα, μάλιστα, ήταν σχεδόν νεκρή. Οι βιβλιόφιλοι είχαν κάνει τα ψώνια τους από το Σάββατο, γραφεία, υπουργεία και δημόσιες υπηρεσίες έκλειναν μετά τις τρεις και εκείνα τα χρόνια λίγα μαγαζιά έμεναν ανοιχτά στο κέντρο τις Δευτέρες και τις Τετάρτες. Ακόμη και το εμπορικό τρίγωνο ερήμωνε. 

Από τις τρεις μέχρι και τις οκτώ, λοιπόν, ήμουν σκαρφαλωμένη σε εκείνο το πατάρι και, όταν δεν υπήρχε κόσμος να εξυπηρετήσω, διάβαζα παλιά και ξεχασμένα βιβλία που οι εκδότες πρόσφεραν για τελευταία φορά σε χαμηλή τιμή. Έτσι είχα διαβάσει ιστορικά του Κυριάκου Σιμόπουλου, άπαντα τα διηγήματα του Δημοσθένη Βουτυρά, κάποια από τα μυθιστορήματα του Θανάση  Βαλτινού, προτού μετακομίσουν από τις εκδόσεις Άγρα στην Εστία. Εκεί γνώρισα και λάτρεψα την Κάρσον ΜακΚάλλερς (την είχε μεταφράσει για τον Κέδρο ο Μένης Κουμανταρέας), την τριλογία του Ντος Πάσος για την Αμερική, την αυτοβιογραφία του Λουί Μπουνιουέλ, μικρά κλασικά των εκδόσεων Νεφέλη και πολλά άλλα. 

Η σειρά, όμως, που θυμάμαι εντονότερα ήταν τα βιβλία τσέπης του Οδυσσέα. Μικρά, ελαφριά, το ευτελές χαρτί τους θύμιζε βίπερ, αλλά οι τίτλοι τους ένας κι ένας. Ήταν ολιγοσέλιδα, συλλογές διηγημάτων συνήθως ή το πολύ πολύ καμιά νουβέλα. Μια πρώτη αποκάλυψη ήταν ο Μπάρτλμπυ ο γραφιάς του Χέρμαν Μέλβιλ. Σ' αυτή τη σειρά του Οδυσσέα, είχε πρωτοεμφανιστεί στα ελληνική γράμματα και ο Ίαν Μακ Γιούαν, που ξανάπεσε στα χέρια μου πρόσφατα. Η πρώτη του συλλογή είχε τον τίτλο Πρώτος έρωτας και κυκλοφόρησε στα ελληνικά στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Πολύ θα ήθελα να ξέρω πώς την υποδέχτηκε εκείνα τα χρόνια κριτική. 

Αυτό που είχε συμβεί πιθανόν να ήταν από τα πιο θλιβερά ζευγαρώματα στην ιστορία της συνουσιαζόμενης ανθρωπότητας, όπου ανακατεύονταν ψέμα, απάτη, ταπείνωση, αιμομιξία, ο σύντροφός μου κοιμισμένος, εγώ με οργασμό μυρμηγκιού και οι λυγμοί που τώρα γέμιζαν την κρεβατοκάμαρα. Αλλά εγώ ήμουν ευχαριστημένος μ' αυτό, με το εαυτό μου, με την Κόνι, και ήθελα να μείνουν τα πράγματα για λίγο έτσι, να καταλαγιάσει η υπόθεση. Πήγα την Κόνι στο μπάνιο και άρχισα να γεμίζω τον νιπτήρα -οι γονείς μου θα γύριζαν σε λίγο και η Κόνι έπρεπε να κοιμάται στο κρεβάτι της. Είχα επιτέλους μπει στον κόσμο των μεγάλων, ήμουν ικανοποιημένος μ' αυτό.

Η συλλογή αποτελούνταν από οκτώ διηγήματα, καθένα από τα οποία αφορά μια διαστροφή. Στη "Σπιτική συνταγή" ένας έφηβος βιάζει τη μικρή του αδερφή. Στη "Στερεομετρία" ένας άνδρας που επιμελείται τα απομνημονεύματα του προπάππου του και κρατά σαν φυλαχτό ένας πέος στη φορμόλη, κάνει έρωτα μετά από μήνες με τη σύντροφό του δίνοντας στο σώμα της μια στάση που τελικά με έναν μαγικό τρόπο την αφανίζει. Στην "Τελευταία μέρα του καλοκαιριού", ένα ορφανό αγόρι σφυρίζει αδιάφορα στον πνιγμό μιας χοντρής του φίλης. Στο "Ο Κόκερ στο θέατρο" ένα ζευγάρι ηθοποιών κάνει έρωτα την ώρα της πρόβας. Ένας άντρας παραμένει το μωρό της μαμάς του, ακόμη και μετά την ενηλικίωσή του, μια παρέα παιδιών ψήνουν μια γάτα, ένα ζευγάρι νεαρών εραστών σκοτώνουν έναν αρουραίο που με τις νυχιές του στον τοίχο επενδύει μουσικά την ερωτική τους πράξη, μια μεσήλικη γυναίκα αναγκάζει τον ανιψιό της να μεταμφιέζεται σε μικρή κοπελίτσα κι εκείνη υποδύεται τον αυστηρό αξιωματικό του. 

Προσπάθησε να σταματήσει την ανάπτυξή μου και για πολύ καιρό το πέτυχε. Ξέρεις, δεν έμαθα να μιλάω κανονικά ως τα δεκαοχτώ μου. Δεν πήγα σχολείο, με κράτησε σπίτι, γιατί έλεγε πως ήταν πολύ σκληρό περιβάλλον. Μέρα νύχτα με κράταγε αγκαλιά. Δεν της άρεσε που δεν χώραγα πια στο παιδικό κρεβατάκι μου και πήγε κι αγόρασε ένα κρεβάτι με κάγκελα σε κάποια δημοπρασία νοσοκομείου. Τέτοια πράγματα έκανε. Ως τη μέρα που έφυγα κοιμόμουν σ' αυτό το πράμα. Δεν μπορούσα να κοιμηθώ σε κανονικό κρεβάτι, φοβόμουν πως θα έπεφτα και δεν μ' έπαιρνε ο ύπνος. Την πέρναγα έξι πόντους κι εκείνη ακόμα προσπαθούσε να μου δένει τη σαλιάρα γύρω από το λαιμό. 

Η πρώτη ιστορία της συλλογής ("Συζήτηση με τον άνθρωπο στην νουλάπα") γράφτηκε το 1970, όταν ο συγγραφέας ζούσε ως μεταπτυχιακός φοιτητής στο Νόργουιτς. Οι κριτικοί αντιμετώπισαν το έργο τόσο αμήχανα που ήταν δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς μια θετική από μια αρνητική κριτική, μιας και όλες επέμεναν στην ηθική διάσταση του έργου και όχι στη λογοτεχνική του αξία. Ο νεαρός συγγραφέας ήθελε να σπάσει τη μονοτονία του "Hamstead divorce novel", μυθιστόρημα της εποχής που αφορούσε τα μικροπροβλήματα στις προσωπικές σχέσεις Άγγλων της μεσαίας τάξης, υπενθυμίζοντας πως οι ηθικές αναστολές, τα διλήμματα, η παιδική σκληρότητα και ο πόθος μπορούν να πάρουν πολύ πιο ακραίες και πολύ ρεαλιστικότερες μορφές. 

Σήμερα, πενήντα χρόνια μετά, είναι ζητούμενο αν γίναμε πιο σεμνότυφοι ή πιο απελευθερωμένοι. Μπερδεμένοι στον σύγχρονο βηματισμό μιας "πολιτισμένης" κοινωνίας αδυνατούμε να ορίσουμε τι σημαίνει κακοποίηση, τι σημαίνει  βία. Το σίγουρο, πάντως, είναι πως ο Μακ Γιούαν από είκοσι χρονών ήταν αποφασισμένος να γίνει συγγραφέας και το συγγραφικό του ντεμπούτο υπήρξε εκρηκτικό. Πιο χαμηλόφωνος σήμερα, αγαπιέται πολύ από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό, αν και πολλά από τα παλιά του έργα είναι δυσεύρετα. Εκείνα τα παλιά, καλά, εξαντλημένα βιβλία μάς σύστησαν τους συγγραφείς που αγαπήσαμε. 

***

Ίαν Μακ Γιούαν, Πρώτος έρωτας (μτφρ. Ρωξάνη Καυτατζόγλου), Οδυσσέας, Αθήνα 1979. 

"Μέθοδος Πουαρώ": Το οδοιπορικό μιας ευαίσθητης μισανθρώπου

Είναι κρίμα ένας νέος λογοτέχνης να μη βρίσκει την εκδοτική φροντίδα που του αξίζει. Κάτι η οικονομική κρίση, κάτι που οι εκκολαπτόμενοι φιλόδοξοι πεζογράφοι είναι πολλοί, οι εκδότες βλέπουν μάλλον με επιφύλαξη τα πονήματα των νέων δημιουργών. Τυχαίνει να έχουν αναζητήσει εναγωνίως εκδότη έργα που  αποδείχθηκαν σπουδαία, αγαπήθηκαν από τους αναγνώστες  και την κριτική και βραβεύτηκαν από τις σχετικές επιτροπές. 

Είναι μια σκέψη που κάνω συχνά, με διάφορες αφορμές, αλλά τούτη τη φορά αναφέρομαι στη Μέθοδο Πουαρώ, της Ελισσάβετ Τσακανίκα, ένα σύντομο μυθιστόρημα γεμάτο χιούμορ, καθημερινά υπαρξιακά δράματα και μπόλικο αυτοσαρκασμό. 

Η Αγάθη Χρήστου, πρωταγωνίστρια της ιστορίας, είναι μια ελληνίδα φαν της (συνονόματής της) Αγκάθας Κρίστι. Έχει μελετήσει σε βάθος την προσωπικότητα του Ηρακλή Πουαρώ και εύχεται να ζούσε σε άλλη χώρα και άλλη εποχή. Κυρίως, όμως, εύχεται να ταξίδευε με άλλου είδους τρένα και όχι τα βαγόνια του ΗΣΑΠ. 

Η Αγάθη είναι ένα εμμονικό κορίτσι που έχει πρόβλημα με τους γιατρούς και με την ηλικία της. Βέβαια, δεν είναι φιλάρεσκη, ούτε ματαιόδοξη. "Δεν ήθελε να κρύψει την ηλικία της από τον κόσμο, ήθελε να την κρύψει από τον εαυτό της". 

"Αυτοί", σκεφτόταν η Αγάθη, "αν υπήρχε τρόπος να γνωρίζουν πότε θα πεθάνει ο καθένας μας, θα είχαν σίγουρα καθιερώσει σύστημα αντίστροφης μέτρησης της ηλικίας από το τέλος, για να τους διευκολύνει καλύτερα στη δουλειά τους. Θα σε κοιτούσαν με αναίδεια και θα σε ρωτούσαν: Πόσα σας μένουν;

Σχολαστική, ευθύβολη και ακριβολόγος, αυτή η παράδοξα συμπαθής ηρωίδα, έχει και εμμονή με τη γλώσσα. Και εδώ που τα λέμε, πόσο να αντέξει κανείς όταν διαβάζει πως "η Μόλυ είναι ντυμένη πρέπουσα για την περίσταση", "ο δράστης ήταν γνώστης στις αστυνομικές αρχές", 'οι σεισμολόγοι είναι καθησυχαστικοί, καθώς η περιοχή είναι σεισμογενής" και άλλα όμοια. Όταν λοιπόν βλέπει σε κηδειόσημο της γειτονιάς πως μια γειτονική της οικογένεια κηδεύει "τον αγαπημένο της Βησσαρίων Αμπατζόγλου", η Αγάθη λυγίζει. Πέθανε ένας άνθρωπος που, όσο ζούσε, δεν αναρωτήθηκε ποτέ πώς σχηματίζεται η αιτιατική του ονόματός του. 

Τι νόημα έχει να ζήσεις, αφού θα πεθάνεις; Και το κυριότερο; Τι νόημα έχει να βγάλεις το παιδί σου Βησσαρίωνα, ή Ίριδα, αφού δεν μπορείς να το κλίνεις; Το ν' αφήνεις το παιδί σου άκλιτο είναι χειρότερο κι απ' το να τ' άφηνες ατάιστο. 

Σε έναν κόσμο γεμάτο μετριότητα κι αγραμματοσύνη, σε μια πόλη όπου οι άνθρωποι περιφέρονται στα βρόμικα βαγόνια του ηλεκτρικού, η Αγάθη εύχεται να μπορούσε να μεταφερθεί στο σύμπαν του Ηρακλή Πουαρώ, όπου δεν επιτρέπονται εκπτώσεις στην απόλαυση της καθημερινότητας. Ο αγαπημένος της Πουαρώ ατένιζε τα γεράματα αγέρωχα και μετέτρεπε τη μεθοδική οργάνωση της καθημερινότητάς του σε ιεροτελεστία: στίλβωμα λουστρινιών, στόλισμα του πέτου, επιμελής περιποίηση του μουστακιού, τελετουργία του πρωινού και απογευματινού ροφήματος, ανάγνωση της αλληλογραφίας και πάει λέγοντας. Οι ήρωες της Αγκάθας Κρίστι απολαμβάνουν το τσάι τους κοιτώντας την αλληλογραφία τους και το συναρπαστικότερο που βρίσκουν εκεί είναι μια πρόσκληση σε τσάι.

Στην Αγάθη,  η όλη εμπειρία του μεσοπολεμικού τραίνου θα φαινόταν αρκούντως συναρπαστική, ακόμη κι αν έλειπε ο στραγγαλισμός στον παραλλήλως διερχόμενο συρμό. Αχθοφόροι, βαγόνια πρώτης θέσης με αναπαυτικά κουπέ, αμαξοστοιχίες-εστιατόρια, υπηρέτες που αναγγέλλουν ότι το τσάι σερβιρίστηκε! Ωραία πράγματα! 

Μιας και δεν ζει στη βρετανική εξοχή, η Αγάθη μετακινείται στην Αθήνα αποφεύγοντας τον συγχρωτισμό. Στην προσπάθειά της να μην ακουμπιέται με τους συνεπιβάτες της, σφίγγει τα πόδια της τόσο δυνατά που έχει μετατραπεί σε γοργόνα των μέσων μαζικής μεταφοράς όπου αποκαρδιωμένη ακούει τους επαίτες να εκλιπαρούν "Αποτελώ τετραμελής οικογένεια...". Άλλη μια αιτιατική που απειλήθηκε. 

Τι τύχη μπορεί να έχει το tea party μιας κοπέλας ανίκανης να αναπτύξει το οποιονδήποτε συναισθηματικό δεσμό; Ένα ετερόκλιτο γκρουπ ατόμων καταλαμβάνει το σαλόνι της και διαμορφώνει το μωσαϊκό της εποχής μας: καλλιτεχνικές τάσεις, οικολογικές ευαισθησίες, πολιτικοποίηση και νοικοκυροσύνη. Εργένηδες που αφιερώνονται στη διάσωση των αλεπούδων, σε πολιτικές νεολαίες και σε σεμινάρια μαγειρικής. Πού να ξέρουν όλοι αυτοί πως όταν σε προσκαλούν σε τσάι, το τσάι είναι υποχρεωτικό; Πως αν φανούν ασυνεπείς, σοκολατάκια και καπ κέηκς μπαινοβγαίνουν στο ψυγείο για να διατηρηθούν φρέσκα, ενώ η οικοδέσποινα καταβάλει επίπονες προσπάθειες να κρατήσει τα τριαντάφυλλα δροσερά για ώρες;

Τι μπορεί να επιδράσει παρηγορητικά στον ψυχισμό ενός τέτοιου κοριτσιού; Η φαντασία; Η ανθρώπινη δυστυχία που προβάλλεται σε ριάλιτι με παχύσαρκους πρωταγωνιστές; Η ποίηση που μιλά την οικουμενική γλώσσα του γυναικείου μαζοχισμού α λα Πολυδούρη; Βυθισμένη στον κόσμο της αυτολύπησης, η Αγάθη περιφέρεται στους γάμους των συμμαθητών της και εύχεται να γνωρίσει "τον κατάλληλο" και να αποκτήσει κι εκείνη κάποτε ένα μωρό. Ένα μωρό έξυπνο, με πλούσιο λεξιλόγιο, που θα πηγαίνει μόνο του στην τουαλέτα και αμέσως μετά θα ψεκάζει τον χώρο με αρωματικό σπρέι.

Η παραλία του Βαρνάβα, όμως, όπου "απολαμβάνει" το μπάνιο της με τις  ορδές των λουόμενων της Αττικής δεν έχει καμία σχέση με τις ακτές της Κορνουάλης και η νεαρή κοπέλα μοιάζει καταδικασμένη στη δυστυχία. Μια γυναίκα που από λάθος γεννήθηκε στις συνοικίες της Αθήνας και όχι στην Τορκί του Ντέβον. Μια ευαίσθητη μισάνθρωπος που δυσκολεύεται να συμφιλιωθεί με τον χρόνο, που θρηνεί σε κάθε αλλαγή εποχής, που την πονά το στρώσιμο των χαλιών και οι αλλαγές των ρούχων στις ντουλάπες. Στο αστυνομικό μυθιστόρημα που γράφει στο μυαλό της, η Αγάθη σκοτώνει την ίδια τη ζωή. 

***

Ελισσάβετ Τσακανίκα, Μέθοδος Πουαρώ, εκδόσεις Τυφλόμυγα, Αθήνα 2018. 

Μια ιστορία αγάπης

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν μια φτωχή...

Ζούσε σε ένα μικρό διαμέρισμα και πέρναγε τον καιρό της κοιτώντας έξω από το παράθυρο της κουζίνας. 

Η φτωχή είχε μια γάτα, έναν σκύλο και μια κατσίκα. 

Κάθε μέρα έβγαινε βόλτες ελπίζοντας να συναντήσει το ταίρι της. 

Άλλοτε γύμναζε την κατσίκα της ποδηλατώντας,

άλλοτε έβγαζε τον σκύλο της για να ξεσκάσει στο δάσος

κι άλλες φορές έκανε το χατίρι του γατιού της και καθόταν σπίτι να απολαύσει το τσάι της. 

Όταν σώνονταν οι οικονομίες της, ξενόραβε. 

Κι όταν κουραζόταν πολύ, ξάπλωνε στον καναπέ της κι ονειρευόταν ένα συναρπαστικό μέλλον.

Μια μέρα, εκεί που άλεθε τον κιμά της, άγγελος Κυρίου τής παρουσιάστηκε για να της πει πως έρχεται το τυχερό της. 

Ο μοναχικός γείτονάς της θα άφηνε στη μέση την πασιέντζα...

και θα τη ζητούσε σε ραντεβού. 

Η φτωχή γυναίκα δέχτηκε. 

Στο πρώτο ραντεβού, έβαψε τα νύχια της. 

Στο δεύτερο, κάθισε πλάι του στο παγκάκι το δρόμου. 

Στο τρίτο, της φίλησε το χέρι.

Στο τέταρτο, χόρεψαν κι εκείνη έβγαλε την μπλούζα της.

Στο πέμπτο, τον καβάλησε και του ρούφηξε τα χείλη. 

Στο έκτο, κολύμπησε γυμνή μπροστά του στη μολυσμένη παραλία της πόλης τους. 

Κι ύστερα, τον φώναξε σπίτι της κι έμεινε μόνο με το βρακί της. 

Και τελικά, το έβγαλε κι αυτό.

Όταν πέρασε ο καιρός, έπαψε να τον εντυπωσιάζει η γύμνια της κι ο άντρας επέστρεψε στην εφημερίδα του

και στα διαβάσματά του. 

Η φτωχή γυναίκα όμως χαιρόταν, γιατί στην πόλη τους, έλεγαν, κάθε άντρας αντιστοιχούσε σε δύο γυναίκες κι εκείνη είχε έναν από μόνη της.

Και στο κάτω κάτω,  δε θα ξανάβλεπε ποτέ μοναχή της τηλεόραση.

***

Ιστορία: Ελένη Πούλου

Εικονογράφηση: Valentin Gubarev

Αυτός που έσπασε τις βιτρίνες

 

Κάθε ανησυχία του νου και της ψυχής για κάτι που θέλει να κάνει ένας άνθρωπος 

η ψυχιατρική επιστήμη το λέει τρέλα. 

Η επιστήμη έχει δίκιο: Όλοι οι άνθρωποι είναι τρελοί. 

Κείνοι που δεν έχουν καμιά ανησυχία για τίποτα δεν είναι τρελοί, δεν είναι όμως και άνθρωποι.

Στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου υπήρξαν λογοτέχνες που δεν εντάχθηκαν ποτέ στο πάνθεον της Γενιάς του '30. Άγνωστοι στο ευρύ κοινό, έζησαν και δημιούργησαν στη σκιά των μεγάλων. 

Αναρχοσοσιαλιστής, ντανταϊστής, αντισυμβατικός, ο Γιώργης Ζάρκος κινούνταν πολύ μακριά από τα στερεότυπα της εποχής του. Ανένταχτος μέχρις εσχάτων, έδρασε κατά μόνας και αντιμετώπισε περισσότερες διώξεις και βασανισμούς από ό,τι οι οργανωμένοι σύντροφοί του. Η πολιτική κάλυψη μιας συλλογικότητας ήταν παρηγοριά που ουδέποτε ανέχτηκε. 

Στα τέλη της δεκαετίας του '30, στο φιλολογικό παράρτημα της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας ο Πυρσός δημοσιεύει διήγημα του Ζάρκου με την υπογραφή άλλου. Ο Κωστής Παλαμάς, υπεύθυνος της φιλολογικής στήλης, αγνόησε τις διαμαρτυρίες του λογοτέχνη, ενώ η Ακαδημία αρνήθηκε να ασχοληθεί με το θέμα. Όσο ο Ζάρκος διαμαρτυρόταν για τη λογοκλοπή, τόσο μεγαλύτερους μπελάδες έχει να αντιμετωπίσει. Φυλακίζεται, προπηλακίζεται και, αποφασισμένος να υπερασπιστεί την αξιοπρέπειά του, σπάει τρεις φορές τη βιτρίνα του Πυρσού. 

Πριν σπάσο τα διο τζάμια που τώρα κατηγορούμε έσπασα πρότα το δεξί, μετά μια βδομάδα το αριστερό κε μετά 15 μέρες κε τα διο μαζί. 

Με είχανε κλεισμένο στο υπόγειο οι άνθρωποι της εταιρείας και με χτύπαγε με τη φαρδιά του λουρίδα ένας αστυφύλακας, με την πόρπη έξω, στην πλάτη. Έσφιγγα με λύσσα τα δόντια. Δεν το 'νιωθα καθόλου το ξύλο. Αργότερα βέβαια πόναγα. Ένα μήνα στη φυλακή κοιμόμουνα με την κοιλιά, γιατί η πλάτη μου ήταν πρησμένη. 

Στο πλαίσιο της καταστολής των ιδεών και της δράσης του Ζάρκου, οι μηχανισμοί κοινωνικού ελέγχου ακολουθούν μια συνήθη πρακτική: τον εγκλεισμό του κατηγορούμενου στο Δημόσιο Ψυχιατρείο. 

Εἰς περίπτωσιν καθ' ἥν εὐρεθῆ οὗτος ὅτι δέν εἶναι ψυχοπαθής καί δέν δύναται νά ἐγκλεισθῆ ὁριστικῶς εἰς Δημόσιον Ψυχιατρεῖον...

Αφού έχει υποστεί κλοπή πνευματικής του ιδιοκτησίας από τον Πυρσό, ο λογοτέχνης αντιμετωπίζει πολιτικές και δικαστικές διώξεις, αλλεπάλληλες συλλήψεις, ξυλοδαρμούς, πεντάμηνη φυλάκιση και -μετά από συνεννόηση των εκδοτών με τη Γενική Ασφάλεια- δίμηνο εγκλεισμό σε θάλαμο μανιακών. 

Στη μαρτυρία του Ζάρκου, σκιαγραφείται η διαπλοκή του ψυχιατρικού συστήματος με την Ασφάλεια, τη Δικαιοσύνη και τον εκδοτικό μηχανισμό του Πυρσού. Παρά τις αντιδράσεις των θεραπόντων γιατρών πως η εισαγωγή ήταν παράτυπη και το εισιτήριο που είχε εκδώσει το υπουργείο Υγιεινής άκυρο, ο Ζάρκος δεν γλίτωσε. Η περίπτωσή του μαρτυρά τη στενή συνεργασία των διωκτικών αρχών με το Δημόσιο Ψυχιατρείο, που λειτουργούσε σαν κρατητήριο και διοικούνταν από την αστυνομία, με προϊσταμένη αρχή το υπουργείο Εσωτερικών. Σε μια εποχή που ασθένεια και εγκληματικότητα ταυτίζονται, ταυτίζονται και οι πρακτικές αντιμετώπισής τους. Θεράποντες ιατροί γίνονται μεσολαβητές σε μια νομική υπόθεση που δεν συνάδει με την ιδιότητα και τον θεσμό που εκπροσωπούν, ενώ οι κατασταλτικές πολιτικές  δεν περιορίζονται στην ποινικοποίηση ιδεών και ενεργειών, αλλά προχωρούν στην ιατρικοποίησή τους, με τη συναίνεση των λειτουργών της ψυχικής υγείας. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να προστατεύσει το κράτος την κοινωνία από τους "διαφορετικούς", είτε πολιτικά μαχόμενοι ήταν είτε τρελοί;

Η μαρτυρία του Ζάρκου έχει αξία ακριβώς γιατί αναδεικνύει τη λειτουργία ενός θεραπευτηρίου ως σωφρονιστηρίου κοινωνικά αντιφρονούντων και όχι ψυχικά ασθενών. Επιπλέον, περιγράφει τις άθλιες συνθήκες στέγασης, σίτισης, υγιεινής και νοσηλείας του ασύλου, καταλογίζοντας ευθύνες στην πολιτεία για την αναλγησία της απέναντι στους ψυχικά πάσχοντες. 

Θα 'τανε προτιμότερο να τους τουφεκίζανε τους ανίατους τρελούς παρά να τους τυραννούνε, ένα ή δύο ή τρία χρόνια, μέχρι που τους πεθαίνουνε... ο κόσμος νομίζει ότι πεθαίνουνε μοναχοί τους, η αλήθεια όμως είναι πως το κράτος τους δολοφονεί με τον πιο άτιμο τρόπο που μπορεί να γίνει μια δολοφονία. 

Όποιος μπαίνει στο ίδρυμα δεν αποκτά την ιδιότητα του ασθενούς, αλλά του έγκλειστου. Εκτός από το ξύλο, δεν εφαρμόζεται καμία θεραπεία. 

Τη στεναχώρια, αυτοί εδώ μέσα, τη λένε τρέλα. Ρωτάνε κάθε τόσο: "Πώς είναι ο τάδε ασθενής; Ησύχασε ή στεναχωριέται;"

Ας σημειωθεί πως οι περισσότεροι από τους εργαζόμενους του Ψυχιατρείου ήταν πρώην τρόφιμοι που "γιατρευτήκανε" και παρέμειναν  στο άσυλο ως φύλακες ή νοσοκόμοι με ανύπαρκτα εργασιακά δικαιώματα και εξωφρενικά χαμηλές μισθολογικές απολαβές. 

***

[1]  Για την ιστορία της τρέλας ρίξτε μια ματιά εδώ. 

[2] Δημήτρης Γ. Υφαντής, Αυτός που έσπασε τις βιτρίνες. Γιώργης Ζάρκος: 54 μέρες εγκλεισμού στο Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών, Άγρα, Αθήνα 2020. 

Κοινοβιακή βαβέλ

έπρεπε να στήσουν ένα σύστημα διαχείρισης και μαζεύτηκαν ένα Σάββατο πρωί στο φουαγιέ για να το συζητήσουν

οι μαρξιστές απαίτησαν να συσταθεί μια Κεντρική Επιτροπή της Εργατικής Δημοκρατίας της Γης της Ελευθερίας, που ήταν κομμάτι υποκριτικό, σκέφτηκε η Άμα, μια και οι περισσότεροι είχαν πάρει "μια θέση αρχής ενάντια στα σκυλιά που διηύθυναν τον καπιταλισμό" σαν δικαιολογία για να μη δουλεύουν

οι χίπηδες πρότειναν να σχηματίσουν ένα κοινόβιο και να μοιράζονται τα πάντα, αλλά ήταν πολύ χαλαροί και άνετοι, όλοι μιλούσαν πιο δυνατά απ' αυτούς

οι περιβαλλοντολόγοι ήθελα να απαγορέψουν τα αεροζόλ, τις πλαστικές σακούλες και τα αποσμητικά, γεγονός που τους έκανε όλους να στραφούν εναντίον τους, ακόμα και τους πανκ που δεν ήταν ακριβώς γνωστοί επειδή μοσχοβολούσαν

οι χορτοφάγοι απαίτησαν μια πολιτική απαγόρευσης του κρέατος, οι βίγκαν ήθελαν να επεκταθεί και στα γαλακτοκομικά προϊόντα, οι μακροβιοτικοί πρότειναν να τρώνε λάχανο στον αχνό για πρωινό

οι Ρασταφαριανοί ήθελαν να νομιμοποιηθεί η κάνναβη και να τους παραχωρηθεί ένα κομμάτι στο χώρο πἰσω από το κτήριο για τις Νιαμπίνγκι συγκεντρώσεις τους 

οι Χάρι Κρίσνα ήθελαν να πάνε όλοι μαζί τους το ίδιο κιόλας απόγευμα για να παίξουν τα τύμπανά τους στην Όξφορντ Στριτ

οι πανκ ήθελαν την άδεια να παίζουν εκκωφαντική μουσική αλλά όλοι οι άλλοι έβαλαν τις φωνές κάνοντάς τους να σωπάσουν

οι γκέι ήθελαν να ενσωματωθεί αντιομοφοβική νομοθεσία στο σύνταγμα του κτηρίου, στο οποίο όλοι απάντησαν ποιο σύνταγμα;

οι ριζοσπαστικές φεμινίστριες ήθελαν έναν χώρο μόνο για γυναίκες, που θα τον διοικούσε ένας δικός τους συνεταιρισμός

οι λεσβίες ριζοσπαστικές φεμινίστριες ήθελαν έναν δικό τους χώρο μακριά από τις μη-λεσβίες ριζοσπαστικές φεμινίστριες, που επίσης θα τον διοικούσε ένας δικός τους συνεταιρισμός

οι μαύρες ριζοσπαστικές λεσβίες φεμινίστριες ήθελαν το ίδιο αλλά με την προϋπόθεση ότι κανένας λευκός οποιουδήποτε φύλου δεν θα επιτρεπόταν να μπει μέσα

οι αναρχικοί αποχώρησαν επειδή οποιαδήποτε μορφή διακυβέρνησης αποτελούσε προδοσία όλων εκείνων τα οποία πίστευαν

η Άμα προτιμούσε να κανονίζει τη ζωή της μόνη της και να συναναστρέφεται εκείνους που δεν προσπαθούσαν να επιβάλουν τη θέλησή του σε κανέναν άλλο. 

***

[1] Bernardine Evaristo, Κορίτσι, γυναίκα, άλλο (μτφρ. Ρένα Χατχούτ), Gutenberg, Αθήνα 2020. 

Κιόλας γυναίκα

Καθόταν εκεί. Αν τη ρωτούσες από πότε, θα σου απαντούσε: “Πάντα, πάντα εδώ κάθομαι”. Περιμένει εδώ, πότε καμιά φιλενάδα, πότε καμιά συνάδελφο, πότε το τρένο, πότε το βράδυ.

Το γκαρσόνι τής χαμογελάει φιλικά όταν της φέρνει καφέ.

Έχει ένα κόκκινο πορτοφολάκι, που της πάει πολύ, όπως μπορεί να πηγαίνει ένα πορτοφολάκι σε μια νέα κοπέλα. Μπορεί και να την κέρναγε κανείς τον καφέ, όμως πάνω στην ώρα, έρχεται η φιλενάδα ή το τρένο, κι αρνιέται ευγενικά.

Σήμερα κάποιος της είπε στο γραφείο ότι είναι νόστιμη, ο διευθυντής τής το είπε, εκείνη έπαιζε με το πορτοφολάκι.

Σκέφτεσαι πως οι ωραίες γυναίκες δεν κάνει να περιμένουν. Είναι νέα, σκέφτεσαι πάλι. Θα την ήθελες λιγάκι πιο ξεβγαλμένη.

Προσέχεις πώς κατεβάζει κάτω τον καπνό. Της το ’μαθε μια φιλενάδα της, το ξέρεις.

Στις εξήμισι φεύγει το τρένο. Την κοιτάζουν καθώς ξεκουμπώνει το στενό πανωφόρι, το βγάζει, ξεφλουδίζεται. Μετά το φοράει πάλι, σφίγγεται μέσα του, το στρώνει στα γοφά.

Έχει μεγάλο στόμα.

Έχει ωραία μαλλιά.

Είναι μικροκαμωμένη και νόστιμη.

Ξέρεις τη φωνή της: “Έναν καφέ, παρακαλώ – ευχαριστώ πολύ – χαίρετε”. Θηλυκιά φωνή. Ελαφίσια μάτια.

Θα μπορούσες να τη ρωτήσεις. Το γκαρσόνι τη ρώτησε: “Τι θα πάρετε, παρακαλώ;”

Είναι μικρή κοπέλα, μια σταλιά πραματάκι, κουκλίτσα, μπιζουδάκι, σκέφτεσαι ακόμα.

Και βέβαια θα μπορούσες να τη ρωτήσεις.

Έχει τρυφερό χέρι.

Περιμένει εδώ, πότε καμιά φιλενάδα, πότε καμιά συνάδελφο, το τρένο, το βράδυ.

Είναι μια κοπέλα.

Αν τη ρωτήσεις, είναι κιόλας γυναίκα.

Πέτερ Μπίχσελ, "Οι άντρες"

***

[1] Πέτερ Μπίχσελ, Κατά βάθος η κυρία Μπλουμ ήθελε να γνωρίσει τον γαλατά, γράμματα, Αθήνα 1986. 

[2] Φωτογραφία: Anka Zhuravleva

Θηλυκά με παντελόνια και μια άτιμη πειρατίνα

Vain trifles as they seem, clothes have, they say, 

more important offices than merely to keep us warm. 

They change our view of the world and the world' s view of us.

Virginia Woolf, "Orlando" 

Κάθε φορά που γίνεται λόγος για πειρατίνες υπάρχει κίνδυνος να ξυπνήσουν πληκτικές αναμνήσεις από μουσικές επιθεωρήσεις περασμένης μόδας, με σειρές τα κορίτσια -προφανώς υπηρέτριες- που παριστάνουν τους πειρατές, χοροπηδώντας σε ολοφάνερα χαρτονένιες θάλασσες. 

Παρ' όλα αυτά, πειρατίνες υπήρξαν: γυναίκες έμπειρες στις μανούβρες του καραβιού, που κυβερνούσαν άξεστα πληρώματα και κυνηγούσαν και λεηλατούσαν τα ποντοπόρα πλοία. 

Μια απ'  αυτές ήταν η Μαίρη Ριντ, που δήλωσε κάποτε ότι το επάγγελμα του πειρατή δεν είναι για τον καθένα, και για να το ασκεί κανείς θα πρέπει να 'ναι σαν κι αυτήν· άντρας με κότσια. 

"Η πειρατίνα χήρα Τσίνγκ"

***

Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Παγκόσμια ιστορία της ατιμίας (μτφρ. Δημήτρης Καλοκύρης),ὕψιλον/βιβλία, Αθήνα 1985